نحوۀ بازنمایی و طبقه‌بندی موضوعی و مضمونیِ نقش شیر در هنر عصر قاجار

نقش‌مایۀ شیر در تاریخ هنر و اندیشۀ بشری، در همنشینی با اهداف و عقاید آدمی، به اشکال مختلفی ظهور کرده و با نظر به ظرفیت‌های تصویری خود، به نماد و نشانه و مفاهیم مرتبط بدل شده است. این مهم از کهن‌ترین ادوار تا تاریخ متاخر ایران تداوم یافته و در فرهنگ و هنر قاجار، با نگاهی به گذشته و مطابق با نوع نگرش و مقتضیات این دوره، متجلی شده است. شیر قاجاری هرچند از جایگاه اساطیری خود تا حد زیادی تنزل کرده و سویه‌ای عینی‌تر یافته، با این حال وجهۀ نمادینش را کماکان حفظ کرده است. این پژوهش، به روش توصیفی تحلیلی، در پی پاسخ به دو پرسش عمده است: 1) بازنمود نقش شیر در هنر دورۀ قاجار در چند دسته قابل طبقه‌بندی است؟ و 2) مفاهیم و مضامین این نقوش و بازنمایی‌ها چیست؟ طبقه‌بندی موضوعی و نحوۀ بازنمایی و مضمون‌شناسی این آثار در رسانه‌های مختلف، که تاکنون در هنر قاجار کمتر مورد توجه قرار گرفته، از اهداف نوشتار است.  نتایج حاصل نشان می‌دهد در هنرهای تصویری قاجار، شیر از جانوری مغلوب و منفعل در شکارگاه که اسباب سرگرمی و قدرت‌نمایی است، تا حیوانی که معجزه‌وار عامل اجرای خواست اولیای الهی می‌گردد یا مراتب عروج را می‌پیماید، در تغییر است. هریک از این موارد، مضمونی خاص را نیز نمایندگی می‌کند؛ از جمله سیاسی، درباری، مذهبی، روایی، تمثیلی و تزئینی، که در این بین مضمون مذهبی غالب است. نحوۀ بازنمایی این نقش با توجه به مضامین مختلف، عمدتاً نمادین بوده و گاه واقع‌گرا و تا حدودی تجریدی می‌شود. طبقه‌بندی این نقش‌مایه نیز در چهار دستۀ عمده و سه دستۀ فرعی انجام گرفت. 

a thematic and pictorial study on the representation of lion in qajar art

with privileged status and mystical powers،lion has constantly played a major role in human societies and different civilizations. the earliest graphic representations feature lions as hunters with great strength،strategies،and skills. in the iranian culture and art،images of the animal were used in various forms and with different concepts،sometimes decoratively and symbolically،and other times politically. religious purposes were another occasion for the appearance and application of lion motif in the iranian culture the most evident example of which would be the “lion of god” as a metaphor for the first shiite imam. another manifestation of lion in visual arts is the one related to the subjugation of the animal by the men of god،i.e. prophets،imams and mystics. in qajar era،as the site for the representation and the time of the development of visual arts،we encounter many related works in which lion has been depicted in various occasions with different subjects and themes. accordingly،the present essay aims at the examination and evaluation of this subject matter in different art media،particularly during the qajar epoch. the main questions proposed would be as: to what categories the qajar lion motifs would fall into? what are the concepts and themes of such categories and representations? the results indicate that representation and illustration of the scenes related to such a motif would adopt different aspects and interpretations. here the lion depictions range from an inactive or passive animal which is being hunted and killed in hunting grounds with the aim of entertainment or showing authority،to the one miraculously turning into the agent for the fulfillment of holy personages’ wills،or the one finding itself in the prophet’s ascension. each of these scenes represents a certain theme: political،narrative،religious،allegorical and decorative.