نامه ای از زبان یک معمار: آگاهی های تازه دربارۀ استاد علی اکبر اصفهانی

در کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران، نسخه‌ای وجود دارد به‌شمارۀ 2934 به‌نام دیوان و کلیاتِ اسماعیلِ کاشفِ اصفهانی. در این نسخه، نوشته‌ای هست با عنوانِ «مسودۀ کتابتی که از زبانِ استاد علی‌اکبر معمار به یکی از خویشانش نوشته شد». کاشفِ اصفهانی شاعر و کاشی‌تراشی از دورۀ صفویان و فرزند معماری به‌نام استاد حیدر بود و متولد 999ق و درگذشتۀ پس از 1082ق. او در دورۀ شاه‌عباس اول و شاه‌صفی و شاه‌عباس دوم و شاه‌سلیمان می‌زیست.پیش‌نویس نامۀ مندرج در نسخه از زبانِ شخصی است به‌نام استاد علی‌اکبرِ معمار. علی‌اکبرِ معمارْ این نامه را خطاب به پسرعمۀ خود نوشته است. نامه احتمالاً پاسخی است به نامۀ تندی که پسرعمۀ استاد علی‌اکبرِ معمار نوشته بود و موضوعِ نامه مشاجره‌ای است احتمالاً مربوط به تقسیم ارثِ عمۀ استاد علی‌اکبرِ معمار. علی‌اکبرِ معمار در این نامه از خدمتِ خود به سه پادشاه‌صفوی و ساختنِ بناهای بسیاری از جمله مسجد و مدرسه و خانقاه در زمانِ این سه پادشاه سخن گفته است.علی‌اکبرِ معمار کیست؟ یکی از معماران معروفی که از این دوره می‌شناسیم استاد علی‌اکبرِ اصفهانی معمارِ مسجدِ جامعِ عباسی است که نامش در کتیبۀ این مسجد آمده است. او احتمالاً معمارباشی دربارِ شاه‌صفیِ صفوی بود و اتمامِ مسجدِ جامعِ عباسی به‌دست او و در دورۀ شاه‌صفیِ صفوی انجام شد. با توجه به قرائنِ موجود، به‌احتمال فراوان، استاد علی‌اکبرِ معمارِ مندرج در دیوانِ اسماعیلِ کاشفِ اصفهانی همان استاد علی‌اکبرِ اصفهانی معمارِ مسجدِ جامعِ عباسیِ اصفهان است. این نامه اطلاعاتِ تازه‌ای از استاد علی‌اکبرِ اصفهانی و شخصیتِ تاریخی او به‌دست می‌دهد. 

a letter from a safavid architect: new information about master ali-akbar esfahāni

at the central library of the university of tehran there is a manuscript (no. 2934) titled the collected works by esmā’il kāshef esfahāni. in the manuscript there is a written work under the title of “a draft written by master ali-akbar me’mār to one of his acquaintances”. a poet and tile-maker from the safavid era, kāshef esfahāni was the son of an architect called master heydar. the former (999-1082 ah/ ad 1591-1671) lived during the reigns of shah abbas i, shah safi, shah abbas ii and shah sulayman.the extant draft in the manuscript was produced by a personage known as master ali-akbar, the architect. he wrote the letter to his cousin. it was probably a response to a former angry letter drafted by the cousin on the issue of claiming inheritance left by ali-akbar’s aunt. in this letter the master has pointed to his services to three safavid rulers as well as to making various buildings, including mosques, schools and monasteries (houses for dervishes).who is master ali-akbar? we know a famous architect from this period, known as ali-akbar esfahāni, the builder of the abbāsi great mosque, whose name was inscribed there. he was probably the chief architect of shah safi’s court and the artisan who managed to accomplish the mosque during the reign of the mentioned ruler. master ali-akbar me’mār in the above-mentioned collected works was in all probability the same as master ali-akbar esfahāni, the builder and architect of the abbāsi great mosque. the letter would provide us with some new information about the master and his historical personage.