نقش آب در شکل گیری منطقه‌ فین و باغ تاریخی آن، از برنامه ریزی منطقه ای تا طراحی معماری

شکل‌گیری و حیات همه‌ باغ‌ها وابسته به آب است. با وجود این، نسبت میان باغ و سرزمینی که در آن واقع شده بر جایگاه و نقش آب تاثیر می‌گذارد. کم‌توجهی به سرزمین و نحوه‌ آبادشدن آن، تخریب گسترده و تغییر شکل بستر شکل‌گیری باغ‌ها و البته غفلت از تفاوت میان گونه‌ها‌ی باغ بیشترین توجه را به درون فضای محصور باغ معطوف ساخته است. این توجه ناهمگن به تخریب محیط‌های پیرامون باغ‌های تاریخی در دهه‌های اخیر منجر شده و به‌علاوه فهم ما را از آب و قنات، به‌عنوان زیرساخت و شکل‌دهنده‌ زندگی در محدوده‌های وسیعی از فلات ایران، فروکاسته است.در این مقاله، نمونه‌ای کلاسیک از باغ‌های شکل‌گرفته براساس قنات مطالعه می‌شود تا نقش قنات و نسبت میان آن و بستر شکل‌گیری باغ روشن شود. در ابتدا، با اشاره به نسبت میان باغ و زراعت و انواع کشت، گونه‌ای از کشاورزی آبی معرفی می‌شود که در محدوده‌ دامنه‌های کوهستانی صورت می‌گیرد. باغ و منطقه‌ فین یکی از نمونه‌های کهن این نوع زراعت محسوب می‌شوند. این نوع زراعت از نمونه‌های پرشمار مشابه در فلات مرکزی ایران است که معمولاً شامل حوضه‌های متعدد و برجستگی‌هایی با حوضه‌های آبریز مستقل است. بررسی سابقه‌ تاریخی فین و مطالعه‌ شکل و خصوصیات زمین نشان می‌دهد که منطقه‌ یادشده واحه‌ای در مقابل مخروط‌افکنه‌ای است که روی شیب کوهستان قرار دارد و در شکل‌گیری روستا یا زیستگاه فین نقشی مهم داشته است. در ادامه، با مطالعه‌ منابع آبی کاشان و فناوری قنات روشن می‌شود که منشا آب چشمه‌ فین یا سلیمان کجاست و چگونه به فین می‌رسد. علاوه براین، براساس منابع جغرافیای تاریخی، ارتباط گسترده میان مهم‌ترین خصوصیات منطقه‌ یادشده با آب چشمه‌ فین مشخص می‌شود. برای تکمیل تصویر یادشده، مظهرخانه‌ چشمه‌ فین و سازه‌های آبی مرتبط با آن و همچنین محدوده‌ باغ‌ها و کشتزارها با اتکا به عکس‌های هوایی و مطالعات میدانی بررسی می‌شوند. نتیجه شناسایی نوعی ساختار محیطی است، فراهم‌آمده از ترکیب باغ تاریخی اصلی، رشته‌ قنات، مظهرخانه، باغ‌های دیگر اعم از رسمی (فرمال)، خانه‌باغ و باغ‌های میوه، مزارع، سازه‌های آبی مانند لت‌ها یا بخشاب‌ها، آسیاب‌ها و سیل‌بندها. ترکیب این عناصر زیستن در سرزمینی خشک را میسر می‌کند. در واپسین بخش مقاله، نقش آب درون باغ و سازه‌ها آبی مرتبط با آن مطالعه می‌شود. این بخش مرتبط با مباحث پیشین و وابسته به آب قنات است، اما مقیاسی متفاوت دارد. مقایسه‌ این دو مقیاس نشان می‌دهد که نقش آب فراتر از حصار باغ است و در قلمرو و بستری که باغ در آن قرار گرفته نیز گسترش یافته است؛ همچنین، آشکار می‌کند که همه‌ عناصر مرتبط با آب قنات و ساختار محیطی مورد نظر با رشته‌ای به یکدیگر مرتبط می‌شوند.   

role of water in the formation of fin district and its historic garden: from regional planning to architectural design

every garden owes its formation and life to water. nonetheless, the relation between garden and the region where it’s been located exerts influence upon the role of water. giving insufficient attention to region, its cultivation, causing vast demolition, changes in gardens’ formation process and not taking the differences among various types very seriously have all led to paying more attention to the interiors. such unwelcome attention not only has brought about the demolition of historic gardens’ surroundings, but spoiled our understanding of water and qanāts (subterranean canals) as substructures of life in the vast plateau of iran.in the present article a classic type of garden formed by qanāt has been studied, so that the role of qanāt and its relationship with the formation of garden will be revealed. first, by referring to the connection among garden, cultivation and different types of agriculture and planting, a kind of water-required agriculture in mountainous areas is introduced. the garden and district of fin are considered an old example for this type of agriculture. such a type is among the various ones applied in the central plateau of iran, containing many basins. a study on the historical background of fin and the features of the earth there demonstrates that the region is an oasis in front of an alluvial fan located on the slope of mountain. it plays a significant role in the formation of the village or habitat of fin. in this article water sources of kāshān and the qanāt technology have been studied briefly to show us where the origin of fin or solaymān spring is, and how water is transmitted to the fin. furthermore, historical geography resources have been examined to demonstrate that the most important features of the district have strong connections with fin spring. the condition of the district has also been studied during the qājār era from which accurate information is available. in this case, historical sources help the manifestation of a general picture of different elements formed in the fin district. in order to complete the mentioned picture, the fin spring and related hydraulic structures as well as gardens’ surroundings and farms have been studied according to aerial photos and field studies. the result of the study reveals an environmental structure composed of the original historic garden; qanāt series; other gardens including formal ones, garden-houses and fruit gardens; farms; hydraulic structures such as water partings, watermills and levees. a combination of such elements in a piece of land located on desert on the slope of mountain offers the opportunity to live in an arid area. in the last section of the article the role of water would be studied inside gardens and the related hydraulic structures. this section is relevant to the aforementioned topics as well as to qanāt water, however having a different scale. a comparison of the two scales reveals that the role of water is far beyond the garden walls, extending on the area the garden has been located on.  the results show as well that all the related elements to qanāt water and the mentioned environment are interconnected