طب سنتی - اسلامی و پزشکی مدرن در ایران:ستیز گفتمانی و دلالت‌های آن در خلال همه‌گیری کرونا

نظام‌های درمانی پزشکی مدرن و طب سنتی-اسلامی رویکرد‌های متفاوتی به سلامت و بیماری دارند که به ویژه در دوران همه‌گیری کرونا این تفاوت‌ها برجسته شده و به تقابل انجامیدند. این پژوهش با رویکرد نظری مبتنی بر گفتمانی لاکلاو و موف و گردآوری اطلاعات با روش مردم‌نگاری چندمکانه به ریشه‌ها و نقاط تمایز و تخالف این دو نظام پرداخته است. یافته‌ها نشان می‌دهند که تولید دانش در گفتمان طب سنتی-اسلامی مبتنی بر منقولات دینی و سنتی است و توضیح بیماری بر اساس رویکرد کل‌نگر نظام مزاجی صورت گرفته و درمان بر اعاده تعادل اخلاط قرار دارد. گفتمان پزشکی مدرن در مقابل بر تجربه‌گرایی و دانش انباشتی بنا شده است. بر این اساس طب سنتی-اسلامی کرونا را بیماری با طبع سرد و تر تفسیر کرده و مبنای درمان را تجویز داروها و اقدامات درمانی برای تعدیل مزاج به سوی مزاج گرم و خشک قرار می‌دهد. در مقابل طب مدرن این بیماری را ناشی از عامل ویروسی دانسته و کنترل و درمان آن را بر مبنای درمان بیماری‌های عفونی و همه‌گیری‌شناسی قرار می‌دهد. گفتمان پزشکی سنتی را همچنان می‌توان به منزله‌ی دغدغه‌ای هویت جویانه و مقاومت سنت و میراث در برابر سلطه دانش مدرن و در عین حال بی‌اعتمادی به نهادهای رسمی تلقی کرد. پزشکی مدرن کفایت درمان‌های بومی در شرایط همه‌گیری را زیر سوال برده و اعتبار این شیوه‌ها را مشکوک می‌شمارد. هر یک از این دو جریان در تلاش برای مفصل‌بندی دال‌های سلامت و بیماری با معانی متفاوت در یک میدان گفتمانی وسیع‌تر هستند که حاصل آن ستیزی گفتمانی در رقابت برای هژمون شدن است. نظر به دلالت‌های سیاسی هر یک از این گفتمان‌های درمانی، این ستیز گفتمانی را می‌توان متناظر با ستیز موجود در گفتمان حکمرانی ایران در نظر آورد که حاصل ترکیب عناصر سنتی، بومی‌گرا و هویت جو از یک طرف، و عناصر پیشرفت‌گرا و مدرن از سوی دیگر است.  

traditional-islamic medicine and modern medicine in iran: discursive antagonism and its implications during the covid-19 pandemic

traditional-islamic medicine and modern biomedicine represent two distinct paradigms for understanding health and disease. these differences became particularly salient—and antagonistic—during the covid-19 pandemic. drawing on ernesto laclau and chantal mouffe’s discourse theory and employing a multi-sited ethnographic method, this study explores the roots, points of divergence, and tensions between these two medical systems. the findings indicate that knowledge production within the discourse of traditional-islamic medicine is grounded in transmitted traditional sources. illness is explained through a holistic framework known as the theory of temperaments (mizāj), and healing aims at restoring the body’s internal balance. in contrast, modern medicine is founded upon empiricism and cumulative scientific knowledge. accordingly, traditional-islamic practitioners interpreted covid-19 as a disease with a “cold and moist” temperament, recommending herbal remedies and therapeutic interventions to adjust the body’s temperament toward a “warm and dry” state. modern medicine, on the other hand, conceptualized the disease as caused by a viral agent, grounding its treatment and control measures in infectious disease medicine and epidemiology. traditional-islamic medicine can be understood as an identity-oriented discourse—an expression of cultural resistance and the defense of “tradition and heritage” against the hegemony of modern scientific knowledge, as well as an embodiment of distrust toward formal medical institutions. conversely, modern medicine challenges the efficacy and legitimacy of local healing practices under pandemic conditions. each of these discourses seeks to articulate the nodal points of “health” and “disease” within a broader field of meaning, resulting in an ongoing discursive antagonism in the struggle for hegemony. given the political implications embedded in these therapeutic discourses, this antagonism mirrors the broader discursive struggle within iran’s political discourse, characterized by the coexistence and tension between “traditional, nativist, and identity-seeking” elements on one side and “modernist and progress-oriented” tendencies on the other.