تحلیل مسائل آینده شکوفایی شهری کلان‌شهر کرج با استفاده از روش نقشه شناختی فازی

کلان‌شهر کرج به عنوان یکی از مهم‌ترین مراکز جمعیتی و اقتصادی کشور، در سال‌های اخیر با چالش‌های متعددی در مسیر دستیابی به شکوفایی شهری مواجه بوده است. رشد سریع جمعیت، گسترش حاشیه‌نشینی، نابرابری‌های اجتماعی-اقتصادی، فشار بر زیرساخت‌ها و چالش‌های زیست‌محیطی از جمله موانع پیش روی این کلان‌شهر محسوب می‌شوند. این پژوهش با هدف تحلیل چالش‌های آینده شکوفایی شهری در کلان‌شهر کرج با استفاده از روش نوین نقشه شناختی فازی (fcm) انجام شده است. روش تحقیق از نوع توصیفی-تحلیلی و کاربردی است که داده‌ها با استفاده از مطالعات کتابخانه‌ای و پیمایشی گردآوری شد. با به‌کارگیری روش دلفی، 30 پیشران موثر در قالب چارچوب steep (اجتماعی، فناورانه، اقتصادی، زیست‌محیطی و سیاسی) شناسایی و سپس با مشارکت 15 خبره، مدل نقشه شناختی فازی طراحی و در نرم‌افزار mental modeler تحلیل شد. یافته‌ها نشان داد که بعد اقتصادی با 9 پیشران و میانگین تاثیر 8.4 از 10، بیشترین نقش را در شکوفایی آینده کرج دارد. مدل نهایی متشکل از 13 عنصر و 43 رابطه بود که شاخص‌های تراکم (0.27) و پیچیدگی (0.84) آن، حاکی از سیستم پیچیده و به‌هم‌پیوسته چالش‌های شهری است. تحلیل مرکزیت نشان داد که عوامل ساختاری از قبیل «شکاف طبقاتی» (p3) و «کاهش رشد اقتصادی» (p1) بیشترین تاثیر را بر سیستم داشته، در حالی که عواملی مانند «برابری جنسیتی» (geq) و «رضایت شغلی-درآمدی» (in) بیشترین تاثیرپذیری را دارا بودند. نتایج نشان می‌دهد که مسائل زیرساختی، مدیریتی و زیست‌محیطی نیز از موانع جدی در مسیر شکوفایی شهری هستند. در نهایت، تحقق شکوفایی شهری در کرج مستلزم گذار از برنامه‌ریزی جزیره‌ای و اتخاذ رویکردی نظام‌مند، آینده‌نگر و مشارکتی با تاکید بر حل چالش‌های ساختاری و تقویت حکمروایی شهری یکپارچه است.

analyzing the future problems of urban development of karaj metropolis using fuzzy cognitive mapping method

this study aims to analyze the future challenges of urban prosperity in the metropolis of karaj using the innovative fuzzy cognitive mapping (fcm) method. the research is descriptive-analytical and applied in nature, with data collected through both library and survey methods. using the delphi technique, 30 key driving forces were identified within the steep framework (social, technological, economic, environmental, and political). subsequently, with the participation of 15 experts, a fuzzy cognitive map model was designed and analyzed using mental modeler software. the findings revealed that the economic dimension, comprising nine driving forces with an average influence score of 8.4 out of 10, plays the most significant role in the future prosperity of karaj. the final model consisted of 13 elements and 43 relationships, with density (0.27) and complexity (0.84) indices indicating a highly interconnected and complex system of urban challenges. centrality analysis showed that structural factors such as “class disparity” (p3) and “decline in economic growth” (p1) exerted the greatest influence on the system, while factors like “gender equality” (geq) and “job–income satisfaction” (in) were the most affected. the results also highlight that infrastructural, managerial, and environmental issues pose serious barriers to achieving urban prosperity. ultimately, realizing urban prosperity in karaj requires moving beyond fragmented planning and adopting a systemic, foresight-oriented, and participatory approach focused on addressing structural challenges and strengthening integrated urban governance..