معنا و معیار عاملیت اخلاقی ‌‌‌‌ماشین‌های هوشمند

تحولات شگفتی‌آور و شگرف در حوزه هوش مصنوعی و ظهور ‌‌‌‌ماشین‌های هوشمند و سیستم‌‌ها و ربات‌های فراهوشمند، مرز و معیارهای انسان و ماشین را به چالش کشیده و به پرسش‌های فلسفی و اخلاقی جدیدی درباره امکان عاملیت اخلاقی ‌‌‌‌ماشین‌های مصنوعی و انتساب مسئولیت اخلاقی به آنها دامن زده است. در این مقاله، پس از تبیین معنا و مولفه‌‌‌های عاملیت اخلاقی (خودآگاهی، خودمختاری، اراده آزاد، نیت‌مندی و مسئولیت‌پذیری)، به بررسی اهم دیدگاه‌ها درباره امکان عاملیت اخلاقی ‌‌‌‌ماشین‌های پرداخته شده و اهم مبانی و مدعیات دو رویکرد اصلی در این زمینه بیان و بررسی شده است. برخی از صاحب‌نظران، ضمن نفی و انکار عاملیت اخلاقی ‌‌‌‌ماشین‌ها، بر این باورند تنها انسان شروط و شرایط لازم برای عامل اخلاقی بودن را دارد و البته، برخی دیگر، ضمن بازنگری در معنای رسمی و سنتی عاملیت اخلاقی، به گونه و تقریری خاص از عاملیت اخلاقی محدود، تشکیکی و طیفی را پذیرفته و امکان اطلاق عامل اخلاقی به ‌‌‌‌ماشین‌های فراهوشمند، بر این مبنا و معنا را موجه و مقبول دانسته و امکان اطلاق عامل اخلاقی را به ‌‌‌‌ماشین‌ها و حتی حیوانات تعمیم و تسری می‌دهند. با استناد به محدودیت‌های کنونی ‌‌‌‌ماشین‌های فراهوشمند و بی بهره بودن آنها از خودآگاهی و فقدان نیت‌مندی، شرایط لازم برای عاملیت اخلاقی کامل را نداشته و تنها به شکل مَجاز و مسامحی می‌توان امکان عاملیت اخلاقی محدود و ابزارگرایانه را برای رُبات‌ها و ماشینهای فرا/هوشمند در حوزه‌های خاص را پذیرفت.

the meaning and criteria of moral agency inintelligent machines

the advancements in artificial intelligence (ai) and the emergence of intelligent and superintelligent machines have significantly blurred the traditional boundaries between humans and machines. these technological developments have raised critical philosophical and ethical questions about the possibility of attributing moral agency to these systems. can intelligent machines act morally, or should moral responsibility for their actions remain solely with their designers and operators? this paper aims to analyze these questions through a conceptual and analytical lens, focusing on the meaning, criteria, and philosophical implications of moral agency in the context of intelligent machines.