نظریۀ اعتباریات علامه و طرد تز خنثی بودن فناوری

بحث از ماهیت مصنوعات تکنیکی از مهم‌ترین مسائل در فلسفه تحلیلی فناوری است. یک دیدگاه رایج در این خصوص این است که «ماهیت» مصنوعات همان «کارکرد» آن‌هاست و اگر دو مصنوع، دارای کارکرد یکسان باشند ذیل یک «نوع کارکردی» قرار می‌گیرند. اما این که کارکرد تکنیکی چیست و چگونه متعیّن می‌شود سوالی مناقشه‌آمیز است. در پاسخ به این سوال، نظریه‌های مختلفی مطرح‌اند که می‌توان آن‌ها را در دو دسته جای داد: (1) نظریه‌هایی که کارکرد را به ساختار و ویژگی‌های فیزیکی مصنوع «تقلیل» می‌دهند؛ (2) نظریه‌هایی که کارکرد را وابسته به «وجوه التفاتی» طراح/کاربر می‌دانند. تعبیر ساختاری از کارکرد تکنیکی (دسته اول) به نفع تز خنثی بودن فناوری است، در حالی که بر اساس تعبیر التفاتی (دسته دوم) از کارکرد، کارکرد تکنیکی مصنوعات تکنیکی به تبع ارزش‌باری مقاصد انسانی می‌تواند ارزش‌بار باشد و این نتیجه علیه تز خنثی بودن فناوری است. مسئله اصلی مقاله حاضر این است که چه نسبتی میان فلسفه نوصدرایی (با تمرکز بر آرای علامه طباطبایی و شهید مطهری) و تز خنثایی فناوری برقرار است؟ برای پاسخ‌گویی به این مسئله، ابتدا مسئله تمایز طبیعی-مصنوعی بررسی می‌شود و پس از تبیین اهمیت تلقی مصنوعات به مثابه «انواع کارکردی»، از این ادعا دفاع می‌شود که کارکرد مصنوعات تکنیکی جزو اعتباریات است، گرچه تحقق/عدم تحقق کارکرد وابسته به ساختار مادی و ویژگی‌های فیزیکی (حقیقت خارج از ذهن) است. بنابراین نظریه اعتباریات، جزو نظریه‌های دستۀ اخیر در خصوص کارکرد تکنیکی (تعبیر التفاتی) قرار می‌گیرد و می‌تواند رویکردی در مقابل تز خنثایی فناوری در نظر گرفته شود.

allameh tabatabai’s eʿtebāriyāt theory and rejection of value neutrality thesis

various theories about technical function can be classified as: 1) theories that reduce the function to the structure of the artifact, or 2) theories that consider the function to be intention-dependent. the structural interpretation of technical function is in favor of the value neutrality thesis (vnt), while according to the intentional interpretation, the intentionality of the designer/user is necessary for technical function to be determined. the main issue of this article is assessing the approach of neo-sadrian philosophers (allamah tabatabai and motahhari) to the function of artifacts. it is shown that the function of technical artifacts is a constructional perception (eʿtebār), although its realization depends on the structure and physical properties. therefore, allamah tabatabai's “eʿtebāriyāt” (constructional perception) theory is among the intention-dependent interpretations and can be considered as an approach against the value-neutrality thesis.