بازتاب اندیشه های عرفانی در آیینۀ اشعار واعظ قزوینی

ملّا محمد رفیع قزوینی، متخلص به واعظ، از شعرای بنام و صاحب سبک عصر صفوی است، که در برگ‌برگ دیوان اشعارش، با تاسی از پیشینیان عرفانی و هم‌نوا با شعرای هم‌عصر خویش، به دو شیوۀ کلّی ایجابی (تشویقی و ترغیبی) و سلبی (بازدارندگی)، مخاطب را به فراگرفتن اندیشه‌های عرفانی دعوت می‌کند. اندیشه‌های عرفانی در آیینۀ اشعار واعظ قزوینی، به تبعیت از پیشینیان عرفانی و هم‌اندیشه با شعرای عصر صفوی، به سه صورتِ «خطاب مستقیم به انسان»، «خطاب غیرمستقیم شاعر» و «خطاب بدون تعیین مخاطب خاص» انعکاس یافته است. در این پژوهش با روش توصیفی‌تحلیلی و بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای، اندیشه‌های عرفانی در کلّ غزلیات، ابیات پراکنده و رباعیات واعظ قزوینی استخراج شده و با ذکر شواهد مثالی از متون نظم و نثر پیشین عرفانی و شعرای هم‌سبک شاعر، بررسی و تحلیل شده است. ازجملۀ اندیشه‌های مهم عرفانیِ ایجابی به‌کاررفته در دیوان اشعار واعظ، می‌توان به این موارد اشاره کرد: دعوت به عزلت و گوشه‌گیری و تنهایی، فقر معنوی، داشتن دل غمگین، اخلاص و مرگ اختیاری و اندیشه‌های مهم عرفانیِ سلبی: برحذر داشتن از تعلقات مادی، برحذر داشتن از تن‌پروری، نگنجیدن هیچ‌کس در خلوت دل جز خدای یکتا و منافات داشتن سالک بودن با دل‌بستۀ جهان شدن. منشا اندیشه‌های عرفانی اشعار واعظ قزوینی، آیات قرآنی، احادیث نبوی، اقوال بزرگان دینی و اشعار شعرای پیشین عرفانی فارسی است. نتیجۀ پژوهش نشان می‌دهد که در اشعار وی، به‌خصوص غزلیات، با تاسی از شعرای سبک هندی، اندیشه‌های عرفانی به‌دلیل ارتباط افقی ابیات غزل و استفاده از عنصر خیال تمثیل (تمثیل فشرده و اسلوب معادله) از بسامد بسیار بالایی برخوردار است.

reflections of mystical thoughts in the mirror of vaez qazvini’s poems

mulla mohammad rafi qazvini, known as vaez, was a renowned poet and stylist of the safavid era. his poetry collection reflects a commitment to both positive (encouraging) and negative (discouraging) methods, inviting the reader to embrace didactic-mystical thoughts. the didactic-mystical ideas in vaez qazvini’s poetry are expressed in three ways: directly addressing humanity..1addressing the poet himself, indirectly imparting these thoughts to the audience..23.addressing no specific individual, indirectly reminding the audience of these thoughts. in this descriptive-analytical study, using library resources, most didactic-mystical thoughts are extracted and analyzed from the complete ghazals, scattered verses, and quatrains of vaez qazvini. the sources of didactic-mystical thoughts in vaez qazvini’s poetry include quranic verses, prophetic traditions, sayings of religious leaders, and the poems of previous persian mystical poets. the study’s results show that in his poems, especially the ghazals, with inspiration from the indian style poets, didactic-mystical thoughts have a high frequency due to the horizontal connection of the ghazal verses and the use of metaphorical elements (compressed allegory and analogy style)