سیمای مشایخ صوفیه در متون منثور عرفانی عصر مغول با تاکید بر نظریۀ هژمونی آنتونیو گرامشی

عرفان و تصوف اسلامی یکی از مکاتب مهم تاریخ است که در طول دورۀ پرفراز و نشیب خود از مسائل گوناگونی متاثر شده است که سبب رواج یا زوال آن را مهیا کرده‌اند. این پژوهش با روش تحلیلی ‌توصیفی و بهره‌گیری از منابع معتبر کتابخانه‌ای، سیمای مشایخ متصوفه عصر مغول را با تاکید بر نظریۀ هژمونی آنتونیو گرامشی، بررسی کرده است. به عقیدۀ گرامشی، هژمونی بدون اجبار با تکیه بر اقناع و رضایت عمومی صورت می‌گیرد. نتیجۀ پژوهش نشان می‌دهد در قرن هفتم که ایران با حملۀ وحشیانۀ مغول و تاتار روبه‌رو شد، تصوف با هژمونی فرهنگی چون سخنان پیامبران و امامان، فرهنگ رفتاری مشایخ، احترام قائل بودن برای دیگران، مزمت دنیا، شهوت‌گریزی، هژمونی اجتماعی چون وجود اشخاصی با عنوان شیخ، کلام مثبت بزرگان دربارۀ عارفان، تبلیغ شاگردان، هژمونی فرهنگی مانند قائل بودن کرامات برای شیوخ، ترس از اعمال مشایخ، باور شیخ به بزرگی خود و تبلیغ آن، انطباق مشرب فکری نویسنده با شیخ، باور به الهامات غیبی، باور به تقدیر، هژمونی سیاسی مانند موضع‌گیری پادشاه، جنبۀ تقدس تصوف و متصوفه، قدرت پیدا کرده است و سبب اقناع و رضایت عمومی شده است. قابل تبیین است به‌دلیل قوی بودن رهبری احساسی در اذهان مردم، در قرن هفتم هژمونی ایدئولوژی ملموس‌تر است تا جایی که هجوم مغولان موهبت و ارادۀ الهی تصور می‌شد. حملۀ مغول موجب شد در این عصر افراد هرچه بیشتر به تصوف و خانقاه‌‌ها روی آورند و روح زخمی خود را با مرهم اقبال به تصوف اندکی التیام بخشند.