جهش معنایی در زبان عارفان براساس نظریۀ معناشناسی قالب ‌بنیاد

سازوکاری شناختی - زبانی که در پس گسترۀ وسیعی از رفتارهای زایای زبانی عرفا مشهود است، مبتنی است بر خروجِ مداوم از بافتی که در جریان فرایند برخطِ ساخت معنا شکل می‌گیرد. این تخطی شناختی در روند معناسازی، مخاطب و شنونده را وامی‌دارد با سازمان‌دهی مولفه‌های معنایی موجود در قالب تکیه‌گاه و برانگیختن دوبارۀ همین مولفه‌ها در قالبی نو که با آن‌ها سازگاری بیشتری دارد، بر جهش‌های معنایی در زبان عرفان فائق آید. این فرایند شناختی که طی آن خواننده ناگزیر به بازتحلیل معناشناختی و کاربردشناختی مولفه‌های موجود در بازنمایی بافتی است، «چرخش قالب» نام دارد. تجزیه و تحلیل نمونه‌های ارائه‌شده در این مقاله براساس مفهوم «قالب»، «چرخش قالب» و ابزارهای تحلیلی نظریۀ معناشناسی قالب‌بنیاد، ظرفیت این سازوکار شناختی را برای گفتمان عرفانی مورد بحث قرار می‌دهد. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که بافت‌گریزی در زبان عارفان، چرخش قالب و جهش‌های معنایی نوعی خلاقیت زبانی است که تنش بین خوانش مناسب بافت و خوانش ثانویه، نقض عمدی عقلانیت متعارف، سازمان‌دهی مجدد محیط‌های شناختی و درنتیجه ایجاد معنای جدید را به‌ دنبال دارد.