نگاهی توصیفی انتقادی به مفهوم عالمِ مثال در خوانش و تفسیر نقاشی ایرانی

مقالۀ حاضر توصیفی تحلیلی-انتقادی از مفهوم عالمِ مثال در خوانش و تفسیر نقاشیِ ایرانی است. پرسش‌های اصلی پژوهش عبارتند از: مفهوم عالمِ مثال برای خوانشِ نقاشی ایرانی عمدتا از سوی کدام اندیشمندان و با چه مقاصدِ تفسیری طرح شده است؟ ارجاعِ مکرر به مفهوم عالمِ مثال در تفسیر نقاشی ایرانی عمدتا چه انسدادها و احتمالا چه راهگشایی‌هایی در تفسیر به همراه داشته است؟روشِ پژوهش توصیفی-تحلیلی و انتقادی است که عمدتا از طریق توصیف، مقایسه، یافتن گزاره‌های بدون مبنا در دیگر مراجع تحقیق، نداشتن نمونه در آثارِ نگارگری و گزاره‌های غیرقابلِ اثبات و پرتکرار و هچنین طرح پرسشِ انتقادی پیش‌رفته است. در رویکرد سنت‌گرایی آرایِ تیتوس بورکهارت و سید حسین نصر و در رویکرد پدیدارشناختی آرای داریوش شایگان و مجید اخگر را کاویده‌ایم. یافته‌ها را می‌توان چنین خلاصه کرد: بورکهارت و نصر با کاربرد مفهومِ عالمِ مثال در ارجاع به نقاشی ایرانی، نه به دنبال شناختِ زوایای پنهان و آشکار این هنر بلکه در پی یافتنِ مثالی برای هنر سنتی و هنر اسلامی بوده‌اند. ارجاعات آن‌ها اغلب بی‌مصداق است و این اندیشمندان با چند نمونۀ محدود نتیجه‌گیری‌های فراگیر می‌کنند. ارجاع اخگر نیز از مفهومِ عالمِ مثال عمدتا برمبنای متون شایگان است. وجه تمایز اندیشۀ اخگر از دیگران تاکید بر هم‌کناری دو وجه بقا و فنا و عالمِ مثال است که به نوعی در نقاشی ایرانی خود را بازنماینده است. با این‌حال اندیشۀ او نیز در امتدادِ نگاهِ اندیشمندان مذکور نگاشته شده و اگرچه رجوعش به نگاره‌ها محدود است اما نسبت به پیش‌متن‌هایِ پژوهش خود رجوعی بیشتری به خودِ آثار داشته است.مفهومد عالم مثال که شاید نخستین بار صرفا به مثابۀ دریچه ای به نقاشی ایرانی گشوده شده، پس از مدتی به یکی از اصلی ترین پنجره ها برای نگریستن به نقاشی ایرانی بدل شده است. صرف نظر از مشکلات روشی و نظری، کاربرد مدل مفهومی عالم مثال آشکارگی های خاص خود را داشته و از جهاتی که نزد همین اندیشمندان مذکور قابل دسترسی است، معنایی از این هنر در نسبت با مفاهیم دیگر برساخته است؛ اما از دیگرسو، به علت تبدیل شدن به خوانش غالب، وجوه بسیاری از این هنر را در متن زیست جهانایرانی به غیاب برده است. ابعادی که اگر سایۀ مفهومد عالم مثال تا حدودی کمرنگ شود، وجوه دیگر نیز حاضر و ظاهر خواهند شد.

an analytical-critical description of the concept of the mundus imaginalis or the imaginal in the reading and interpretation of iranian painting.

the present article is an analytical-critical description of the concept of the mundus imaginalis or the imaginal in the reading and interpretation of iranian painting. which thinkers and with what interpretational purposes have put forward the concept of the imaginal in the reading of iranian painting? what newpossibilities have they opened up and what obstacles have they brought forth with the frequent reference to the imaginal in the interpretation of iranian painting? the research method is descriptive-analytical and critical mainly developedthrough description, comparison, finding untenable claims in other research sources, lack of examples of painting works, and unprovable and frequentpropositions, as well as raising critical questions. the data collection method isdependent on library and online research. in addition to showing the theoreticaland methodological shortcomings of this field study, the research aims toemphasize some other possible readings. i will proceed to explore the ideas oftitus burkhart and seyed hossein nasr (traditionalism), as well as dariushshaygan and majid akhgar (phenomenological approach) to conclude as follows:burkhardt and nasr, by using the concept of the imaginal and suspended forms(sowar al-mu’allaqah) about iranian painting, did not try to discover the world ofthis genre. they instead sought to exemplify their previous ideas about tradition islam, and art in general. their references are often unsubstantiated. that is whythey usually draw sweeping conclusions relying on a few limited examples. notreturning to the paintings themselves in a traditionalist approach implies that thesepaintings have no concern but spiritualism in the islamic mystical context.extended abstract:the present article is an analytical-critical description of the mundusimaginalis or the imaginal (coined by henry corbin) that has beenapplied to the interpretation of iranian painting. there are two principalapproaches in the interpretation of the iranian painting to be examinedhere: traditionalism and phenomenology. the article brings in focus theideas of titus burkhardt and seyed hossein nasr, as representatives oftraditionalism and tries to discuss some aspects of dariush shaygan andmajid akhgar’s phenomenological approach as well. i will offer a briefpresentation of their methods and remarks then raise some questions toshow how they miss some crucial aspects of the world of iranianpainting particularly when they impose their presuppositions rather thanreturning to the works themselves.