مکانیسم ابصار و خطای حسی در نظر خواجه نصیرالدین طوسی

چگونگی رویت شیء و رخ دادن خطاهای حسی از پرسش های پیش رو در هر نظام معرفتی ازجمله در معرفت شناسی طوسی است. اهمیت این مسئله به این دلیل است که حواس و داده هایشان آغازگر فرایند تحقق یافتن معرفتی یقینی نسبت به اشیاء هستند. در این مقاله سعی می شود در بخش اول، دیدگاه خواجه نصیرالدین طوسی دربارۀ نحوۀ ابصار بررسی گردد؛ سپس در بخش دوم با تمایز نهادن میان احساس و ادراک حسی و بررسی قوای ادراکی چگونگی و محل وقوع خطا ازنظر وی تبیین گردد. بنابر یافته های تحقیق در بخش اول، طوسی را باید از فیلسوفان معتقد به خروج شعاع دانست اما نه خروج به معنای رایج آن. بر همین اساس خطای حسی نیز از منظر او معنا ندارد. لکن این به معنی نفی خطاهای ادراکی نیست. در بخش دوم، این نظر طوسی با لحاظ دو رویکرد سلبی و ایجابی بررسی می شود. او در نگاه سلبی معتقد است خطا در مرحلۀ احساس بصری، رخ نمی دهد و بنابراین محسوس به معنای داده های حس که از طریق اندام های حسی حاصل می شود عاری از خطا است؛ زیرا ابصار به واسطۀ خروج شعاع محقق می شود. در رویکرد ایجابی نظر وی این است خطا به ادراک حسی و داوری عقل بازمی گردد و تحت تاثیر قوۀ خیال رخ می دهد. به تعبیر دیگر منشا وقوع خطا، در تطبیق دادن محسوس با واقعیت خارجی است که این امر در حیطۀ فعل عقل است. بدین ترتیب گرچه عقل در معرض لغزش و خطا است اما این مسئله به معنای بی اعتباری معرفت نخواهد بود.

mechanism of view and sensory error in the viewpoint of naşīr al-dīn țūsī

how to see the object and the occurrence of sensational errors is one of the leading questions in any epistemological system, including tusi’s epistemology. the importance of this case in the opinions of islamic philosophers is due to the fact that the senses and their data initiate the process of realizing certain and true wisdom about objects. questions around this case just like the other philosophic matters have always been a great worry for nasir-aldin tousi and he’s tended and paid attention to them in his works. this article tries to express how sensational errors occur in his opinion by considering differences between emotions and sensational cognition. the negative aspects of tousi’s vision towards things expresses that errors do not occur among feeling that is related to outward attention, because visions are limited to getting placed in the middle of the sight. but the positive aspect of  his opinion expresses that errors are just related to sensational knowledge and the judgments made by the wisdom which is earned under the influence of the imaginary power. in the other words, the stems of errors in the senses and sensational matters are in tangible matching with the outward reality that this action is just placed among the borders of wisdom.