بررسی ساخت مرکب‌های برون‌مرکز زبان فارسی

ساختار و معنای واژه‌های مرکب همواره یکی از موضوعات مورد توجه زبان‌شناسان و دستوریان بوده است. زایابودنِ فرایند ترکیب در بسیاری از زبان‌ها از جمله فارسی و انگلیسی، خود می‌تواند دلیل موجهی برای توجه زبان‌شناسان به این فرایند باشد. واژه‌های مرکب را به‌لحاظ ساختار معنایی و وجود هستۀ معنایی در ترکیب می‌توان به واژه‌های مرکب درون‌مرکز، برون‌مرکز، دوسویه و متوازن تقسیم کرد. هریک از این گروه‌ها را نیز می‌توان، ازلحاظ ساختاری، در گروه‌های کوچکتری جای داد. واژه‌های مرکب برون‌مرکز در تقابل با واژه‌های مرکب درون‌مرکز معنا و مفهوم پیدا می‌کنند. برخلاف ترکیبات درون‌مرکز، بسیاری از ترکیبات برون‌مرکز معنای استعاری دارند، لذا از این دسته ترکیبات در زبان فارسی، می‌توان برای فرایند واژه‌سازی در برابرنهادهای واژه‌های علمی و بیگانه استفاده کرد. هدف پژوهش حاضر، ابتدا ارائۀ توصیفی از فرایند ترکیب، به‌ویژه ترکیب‌های برون‌مرکز، و سپس طبقه‌بندی واژه‌های برون‌مرکز فارسی براساس طبقه‌بندی باور (2009) است. در این پژوهش نشان می دهیم که برون‌مرکزبودنِ ترکیب در فارسی، در اغلب موارد، وابسته به ساختار نیست بلکه به دامنۀ ارجاع ترکیب بستگی دارد. داده‌های پژوهش حاضر از بررسی متون آموزشی زبان و ادبیات فارسی دبیرستان سال تحصیلی 1393 به‌دست آمده اند.