کاربست نظریۀ احیای حقوق عامه در دادرسی اداری؛ مطالعۀ آرای موسسان اساسی

نظارت قضایی ، به واسطۀ ویژگی های منحصربه فرد خود از جمله همراهی با ضمانت اجرای قهری، نقش تعیین‌کننده‌ای در تحقق حاکمیت قانون و تضمین حقوق شهروندان دارد. نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران با تصویب اصلاحیۀ قانون دیوان عدالت اداری (1402) مقولۀ حقوق عامه را در حوزۀ دادرسی اداری به‌صراحت مورد تاکید قرار داد. این امر، در صورتی است که با گذشت بیش از یک سده از حیات حقوق عامه (قانون اصول تشکیلات عدلیه،‌ محاضر شرعیه و حکام صلحیه 1290) این حقوق در زادگاه خویش یعنی حوزۀ کیفری، همچنان با چالش‌هایی مواجه هست. عدم سازوکارمندی قانونی (به معنای عام)، اندک بودن ادبیات حقوقی، تشتت نظر و نبود استدلال در معدود منابع موجود و همچنین فقدان سیاست و رویۀ مشخص قضایی،‌ به گسترده‌تر شدن چالش‌های حقوق عامه در نظام حقوقی و قضایی کشور ما دامن می‌زند. از‌این‌روی اجرای اصلاحیۀ اخیر قانون دیوان عدالت اداری در عرصه‌های مفهومی، مصداقی، ساختاری، صلاحیتی، فرایندی و تشریفاتی با سوال و ابهام‌های متعدد مواجه است. باری، قانون اساسی به‌عنوان سند دربرگیرندۀ عالی‌ترین هنجارهای حقوقی، برتری و تبعیت نهادهای عمومی را اقتضا دارد. قانون اساسی 1358، با اساسی‌سازی «احیای» حقوق عامه و تصریح بر «وظیفه‌» بودن برای «قوۀ قضائیه»، در ترسیم نحوۀ رویارویی دادرس با موارد حقوق عامه، نقشی تعیین‌کننده دارد. بدین ترتیب سوالی که در این میان شکل می‌گیرد این است که «امر قانون‌گذار اساسی مبنی بر احیا چگونه در دادرسی اداری موضوعات حقوق عامه تامین می‌شود؟» نوشته با روش توصیفی تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای، علی‌الخصوص بررسی آرای موسسان اساسی بدین نتیجه می‌رسد که احیای حقوق عامه به‌مثابۀ صلاحیت تکلیفی دادرس اداری با مبانی، معیارها و اقتضائاتی همراه است که با محوریت روش های تفسیر لفظی و عمل(مصلحت)گرا محقق نمی شود.

application of the theory of revitalization of public rights in administrative proceedings (study of the opinions of the basic founders)

judicial review, due to its unique features, including the guarantee of coercive executions, has a decisive role in realizing the rule of law and guaranteeing the rights of citizens. the legal system of the islamic republic of iran clearly recognized the category of public rights and interest in the field of administrative proceedings by approving the amendment of the administrative court law (2023). this is the case that with the passage of more than a century of public rights and interests, these rights are still facing challenges in their birthplace, which is the criminal law. the constitution, as a document containing the highest legal norms, requires public institutions to follow it. the constitution of 1358 by establishing the restore of public rights and interests anf specifying the duty of the judiciary has drawn up the framework of proceedings in this field. in this way the question that arises in the meantime is how is the order of the constitutional legislator to restore public rights and interest matters in the administrative proceedings? the writing with the analytical method and using library sources especially the review of the opinions of the basic founders comes to the conclusion that the restoration of public rights as the duty of the administrative court is accompanied by foundations, criteria and requirements which are centered on interpretation methods. verbal and practical oriented is not realized.