تحلیل چند صدایی غزلی از حافظ با توجه به نظریۀ میخائیل باختین

جوهرِ اصلی نظریۀ باختین در تمام سطوحِ فکری، عنصر چندصدایی است. منطق مکالمۀ او سبب می‌شود که دریچه‌های جدیدی از جهان‌بینی مبتنی بر مکالمه، در ذهن مخاطب گشوده شود. این پژوهش بر مبنای روش توصیفی تحلیلی از طریق یادداشت‌برداری کتابخانه‌ای انجام شده و هدف اصلی آن تبیین چندصدایی در یکی از غزلیات دیوان حافظ، بر مبنای نظریه میخائیل باختین است که می‌توان این تحلیل را به سایر غزلیات او نیز تعمیم داد. نتایج حاکی از آن است که: در غزلیات حافظ فضایی گفتگو محور مشاهده می‌شودکه در آن ائتلاف اندیشه‌ها و صداهای متعدد آشکار است. چندصدایی متن غزل مورد نظر، نتیجۀ حضور صداهای متفاوت، با ارزش و اعتباری یکسان است که از طرق مختلف ایجاد می‌شود و در سطح معنایی، واژگانی و ساختاری قابل مشاهده است. همچنین به نظر می‌رسد که در تمام ابیات غزل یک گوینده واحد وجود ندارد؛ یعنی خود حافظ، طرفِ مکالمۀ حافظ است و هر بار در موضعی متفاوت، نقطه نظرات خود را ارائه می‌دهد. این گوینده گاه با حافظ در یک ردیف قرار می‌گیرد و گاه در مقابل او می‌ایستد و او را سرزنش می‌کند و گاه در جایگاه دانای کل، او را هدایت می‌کند. بنابراین در این غزل نه تنها صدای حافظ، بلکه صداهای دیگر با نقطه نظرهای گوناگون نیز وجود دارد که در لایه دیگر از متن، با خواننده تعامل دیالوگی برقرار می‌کند.

polyphonic analysis of hafez’s ghazal according to mikhail bakhtin’s theory

dialogue logic is the main essence of bakhtin’s thought in all his intellectual levels. he considers the logic of conversation to be the basis of human life, which causes him to open new windows of worldview based on conversation in the audience’s mind.with the spread of bakhtin’s polyphonic theory, a new approach became the focus of attention of writers and researchers of literary texts. this approach with its special meta-linguistic features was able to bring a different perception of literary texts. the current research is based on the analytical descriptive method through library note taking and its main purpose is to explain the polyphony in ghazal 144 of diwan hafez based on the theory of mikhail bakhtin. the results indicate that: the poem in question has become a dialogue-oriented space in which the combination of multiple thoughts and voices is evident. the polyphony of the text of the ghazal in question is the result of the presence of different voices, with the same value and credibility, which is created in different ways. and it can be seen at the semantic, lexical and structural level. it was also clarified that in all the verses of ghazal, although hafez himself is the composer of the verses, but it seems that there is no single speaker; that is, hafez himself is the party of hafez’s conversation and every time he presents his point of view in a different position. this speaker is sometimes in the same row with hafez, and sometimes she stands in front of her and blames her, and sometimes she guides her in the position of omniscient.