بررسی هنجارگریزی‌ آوایی و واژگانی در تحفه‌الاحرار جامی

یکی از شگردهایی که موجب برجستگی متن ادبی، حتی در میان آثار هم‌نوع خود می‌شود، آشنایی‌زدایی و هنجارگریزی است؛ روشی که زبان شعر را بیگانه می سازد و با عادت های زبانی مخالفت می کند. در واقع فعال کردن هنرسازه های غیرفعال و برجسته کردن متن از موضوع های مهم فرمالیست ها است. این روش در میان شعرای فارسی زبان از جمله عبدالرحمن جامی نیز دیده می شود که وی در آثار خود بویژه تحفه الاحرار برای برجسته سازی و متمایز کردن آن دست به آشنایی زدایی زده است. حال با توجه به این موضوع هدف پژوهش حاضر دستیابی به شیوه های برجسته سازی جامی است. بنابراین با روش توصیفی- تحلیلی مبتنی بر مطالعۀ کتابخانه ای به دنبال پاسخ به این سوال ها هستیم که وی برای استحکام بخشی به موسیقی و وزن اثر خود تا چه اندازه از روش های هنجارگریزی آوایی بهره برده است؟ همچنین برای برجستگی اثرش دست به ابداع چه نوع مفردات و ترکیبات زده است؟ بررسی ها نشان داد جامی برای برجستگی تحفه الاحرار از دو روش هنجارگریزی و قاعده افزایی بهره جسته؛ و از آن میان، در محور هنجارگریزی، از روشهای هنجارگریزی آوایی و واژگانی استفاده کرده؛ بدین معنی که در هنجارگریزی آوایی بیشتر از شگرد « حذف » برای رعایت وزن شعر در بحر سریع که لازمۀ آن سرعت و شتاب در بیان است، بهره برده؛ علاوه براین « تخفیف و ادغام » نیز در این اثر بسامد بالایی دارد. همچنین برای برجسته سازی، مفردات و ترکیبات جدیدی برساخته است که در نوع خود تازگی دارد. بدینگونه که از مجموع 133 مورد مفردات و ترکیبات جدید، ترکیب اضافۀ تشبیهی ( 57 مورد) و صفات مرکب ( 46 مورد) بیشترین بسامد را دارند.

examining phonological and morphological deviation in tohfat al-ahrar jami

one of the methods that makes the literary text stand out, even among works of its kind, is deviation and defamiliarization. according to this theory, defamiliarization is a technique that alienates the language of poetry to the audience and it opposes language habits. what is important from the perspective of formalists is to activate and dynamize passive and known device. in tohfat al-ahrar, jami started to defamiliarising and foregrounding existing words, combinations to make them strange and alien. the investigation of foregrounding and defamiliarization in this masnavi was done based on two methods of phonetic and morphological deviation. deletion, reduction, integration, relief, conversion, saturation, and intensification techniques were used in phonetic deviation. also, it was found that jami used the deletion method for more strength of meter and music and to comply with sa.ri meter because it is expressed quickly. the two methods of reduction and integration also had a high frequency because it is a suitable technique for shortening words and compounds. in the method of morphological deviation , jami made new words and combinations for foregrounding. the investigations revealed that these combinations and words were not used before him and many of them were not used after him. out of a total of 132 new words and combinations, simile addition (59 cases) and compound adjectives (45 cases) have the highest frequency. jami invented ten cases of metaphorical additions, nine cases of affix words, seven cases of conjunctive additions and three affix -compound words. many of which were not used after him.