نقد و تحلیل جامعه‌شناختی کباب‌غاز جمال‌زاده؛ کتاب فارسی دوازدهم متوسطه: بر اساس اصول ساخت‌گرایی تکوینی لوسین گلدمن

نقد جامعه‌شناختی ادبیات، دانش نو‌پایی است که در پی مطالعه‌ تاثیر اجتماع بر ادبیات است و بالعکس. کباب‌غاز، داستانی طنزآمیز است که تصویری انتقادی از جامعه‌ ایران در اوایل قرن بیستم ارائه می‌دهد. این پژوهش با استفاده از رویکرد ساخت‌گرایی تکوینی گلدمن، به بررسی ارتباط میان ساختار اثر ادبی و ساختار اجتماعی زمان نگارش آن می‌پردازد. به باور گلدمن، هر اثر ادبی نتیجه‌ یک عقلانیت درونی آزاد است که به صورت مستقل از مقاصد آگاهانه‌ نویسنده عمل می‌کند. در این تحلیل، مفاهیم کلیدی نظریه‌ گلدمن از جمله جهان‌نگری، آگاهی ممکن، ارزش اثر، تحول شخصیت‌ها، هنر و ساختار معنادار مورد مطالعه قرار گرفته‌اند. نتایج پژوهش، نشان می‌دهد که جمال‌زاده از طریق شخصیت‌پردازی و موقعیت‌های طنزآمیز، تضادهای طبقاتی و ناهنجاری‌های اجتماعی دوران خود را به تصویر کشیده است. همچنین، این داستان بازتابی از جهان‌بینی روشنفکران انتقادی آن دوره است که خواهان اصلاحات اجتماعی و فرهنگی بودند. این مقاله استدلال می‌کند که کباب‌غاز نه تنها یک اثر ادبی، بلکه سندی تاریخی-اجتماعی است که درک عمیق‌تری از جامعه‌ ایران در دوره‌ گذار به مدرنیته را فراهم می‌آورد. تحلیل ساختاری داستان نشان می‌دهد که چگونه جمال‌زاده توانسته است مسائل پیچیده‌ اجتماعی را در قالبی ساده و طنزآمیز برای مخاطب عام، قابل فهم سازد. در پایان، این پژوهش بر اهمیت مطالعه‌ آثار ادبی مدرن در متون درسی از منظر جامعه‌شناختی تاکید می‌کند، چرا که چنین رویکردی می‌تواند به دانش‌آموزان در درک بهتر تاریخ اجتماعی و فرهنگی کشورشان کمک کند.

sociological criticism and analysis of jamalzadeh’s kabab ghaz: 12th grade persian book: based on the principles of lucien goldmann’s formative constructionism

sociological criticism of literature is a nascent science that seeks to study the influence of society on literature and vice versa. kabab ghaz is a humorous story that presents a critical image of iranian society in the early 20th century. this research, using goldmann’s formative constructionism approach, examines the relationship between the structure of a literary work and the social structure of the time it was written. according to lucien goldmann’s theory, literary works reflect the ideology of social groups. according to goldmann, every literary work is the result of a free internal rationality that operates independently of the author’s conscious intentions. in this analysis, the key concepts of goldmann’s theory, including worldview, possible consciousness, work value, character evolution, art and meaningful structure, have been studied. the results of the research show that jamalzadeh portrayed the class conflicts and social anomalies of his time through characterization and humorous situations. also, this story is a reflection of the world view of the critical intellectuals of that period who wanted social and cultural reforms. this article argues that kabab ghaz is not only a literary work, but also a social-historical document that provides a deeper understanding of iranian society in the period of transition to modernity. the structural analysis of the story shows how jamalzadeh has been able to make complex social issues understandable to the general audience in a simple and humorous way. in the end, this research emphasizes the importance of studying modern literary works in textbooks from a sociological perspective, because such an approach can help students better understand the social and cultural history of their country.