تحلیل معضلات روحانیت شیعه در تحقق نظام اسلامی در دنیای جدید بر اساس تجربه‌ دوره‌ جمهوری اسلامی

از روحانیت شیعه که رهبری انقلاب اسلامی ایران را بر عهده داشت، انتظار می‌رفت پس از پیروزی، آرمان‌شهر موعود انقلاب را محقق سازد. اما روحانیت نهادی سنتی بود و آمادگی لازم برای طراحی و راه‌اندازی یک نظام نوین را نداشت. هدف مقالهٔ حاضر جمع‌بندی معضلات روحانیت در مواجهه با علم و دنیای جدید و بررسی کارنامهٔ آن در برخورد با این معضلات است. پرسش اصلی پژوهش آن است که این معضلات چه بوده‌اند و روحانیت تا چه اندازه در حل آنها موفق عمل کرده است. روش پژوهش «فراترکیب» است؛ روشی که به جمع‌بندی و استنتاج تفسیری از منابع موجود در این زمینه می‌پردازد. پژوهش‌های پیشین را می‌توان در سه دسته جای داد: 1) پژوهش‌های کیفی دربارهٔ ساختار روحانیت و مرجعیت؛ 2) پژوهش‌های مبتنی بر شاخص‌های کمی؛ 3) پژوهش‌هایی دربارهٔ جنبه‌های متنوع اقتصادی و اجتماعیِ پیاده‌سازی نظام اسلامی. در جمع‌بندی، شش معضل اصلی شناسایی شده است: 1) فردی بودن و فقدان رویکرد اجتماعی در فقه شیعه؛ 2) تعارض آزادمنشی نهاد روحانیت با لزوم حفظ وحدت داخلی؛ 3) دوری روحانیت از جریان پیشرفت در رشته‌های جدید دانش؛ 4) تعارض میان دیوان‌سالاری و سنت؛ 5) دشواری در ایجاد توازن میان گفتمان تخصصی و عمومی؛ 6) ایستایی روحانیت در برابر پویایی ارزش‌ها و هنجارهای جامعه. در پایان، میزان توفیق روحانیت در مواجهه با این معضلات بررسی و نتیجه‌گیری شده است که روحانیت در برخورد با معضل پنجم نسبتاً موفق بوده، اما در مواجهه با سایر معضلات، توفیق کمتری داشته است.

analyzing the shia clergy’s dilemmas in the establishment of an islamic political system in the modern world based on the islamic republic’s experience

 the shi‘a clergy, who assumed leadership of the iranian islamic revolution, was expected, after victory of revolution, to realize its promised utopia. yet, the clergy was a traditional institution and lacked the necessary preparedness to design and establish a new system. the present article aims to summarize the challenges faced by the clergy in confronting modern science and the contemporary world, and to evaluate its record in dealing with these challenges. the central research question is as follows: “what were these challenges, and to what extent has the clergy succeeded in addressing them?” the research method is “meta-synthesis,” a method that compiles and interprets existing sources in the field. previous studies can be categorized into three groups: (1) qualitative studies on the structure of the clergy and the institution of religious authority; (2) studies based on quantitative indicators; and (3) studies on the diverse economic and social aspects of implementing an islamic system. in conclusion, six major challenges have been identified: (1) the individualistic nature and lack of a social approach in shi‘a jurisprudence; (2) the tension between the clergy’s independence and the necessity of maintaining internal unity; (3) the clergy’s distance from the progress of new scientific disciplines; (4) the conflict between bureaucracy and tradition; (5) the difficulty of balancing specialized and public discourse; and (6) the clergy’s rigidity in the face of the dynamism of social values and norms. finally, the extent of the clergy’s success in confronting these challenges has been assessed, with the conclusion that the clergy has been relatively successful in addressing the fifth challenge, but has achieved less success in dealing with the others.