سازگاری تعدد قرائات نازل شده از جانب خداوند با حدیث نزول قرآن بر حرف واحد

از جمله احادیث مورد توجه علمای شیعه، روایت «نزول قرآن بر حرف واحد» است که در طول قرون، مبنای تحلیل‌های گوناگون دربارهٔ ماهیت قرائات قرآنی قرار گرفته است. با آنکه تا قرن دهم هجری، تواتر قرائات سبع نزد علمای شیعه پذیرفته‌شده بود، از این زمان ذهنیتی در میان برخی اخباریان و سپس اصولیان پدید آمد که این حدیث را در مقام نفی تعدد قرائات نازل‌شده از سوی خداوند تلقی کردند و بدین‌سان، باب انکار تواتر قرائات سبع در فضای علمی شیعه گشوده شد. اگر توجه شود که این حدیث تنها مستند کسانی است که قایل به نزول قرآن با یک قرائت‌اند، آنگاه فهم دقیق مقصود آن، نقش تعیین‌کننده‌ای در حل این نزاع خواهد داشت. مقالهٔ حاضر با تحلیل قراین داخلی (مقالیه) و خارجی (حالیه)، نشان می‌دهد که هدف این حدیث، نه نفی وحیانی بودن قرائات متعدد، بلکه رد برداشت نادرستی از حدیث نبوی «نزول قرآن بر هفت حرف» بوده؛ برداشتی که گمان می‌کرد پیامبرˆ اجازهٔ مترادف‌گویی در الفاظ قرآن را داده است. با زوال تدریجی این برداشت در قرون دوم و سوم هجری، زمینه‌های صدور حدیث «بر حرف واحد» نیز از اذهان محو شد. روشن‌شدن این زمینه‌ها نشان می‌دهد که شیعه از عصر پیامبرˆ، وجود قرائات متعدد نازل‌شده از سوی خداوند را پذیرفته بود، و انکار برخی علمای متاخر ناشی از سوء ‌تفاهمی تاریخی در فهم روایت بوده است.

the compatibility of the existence of several recitations revealed by god with the hadith of revelation of the qur'an on a single harf

among the traditions considered by shi‘a scholars is the narration of “the qur’an’s revelation upon a single letter.” throughout the centuries, this narration has served as the basis for various analyses concerning the nature of the qur’anic readings. although up to the tenth century ah the tawātur (mass-transmission) of the seven canonical readings was accepted among shi‘a scholars, from that time onward a mindset emerged among certain akhbārīs and later uṣūlīs that interpreted this narration as a denial of the multiplicity of readings revealed by god. in this way, the ground was prepared for rejecting the tawātur of the seven readings within shia scholarly circles. if one considers that this narration is the sole textual basis for those who hold that the qur’an was revealed with only one reading, then a precise understanding of its intended meaning becomes decisive in resolving this dispute. this article, through an analysis of internal (maqāliyya) and external (ḥāliyya) contextual indicators, demonstrates that the purpose of this narration was not to deny the revelatory nature of multiple qur’anic readings, but rather to refute a mistaken interpretation of the prophetic hadith “the qur’an was revealed upon seven letters.” that interpretation had assumed that the prophet (pbuh) permitted the use of synonyms in the wording of the qur’an. with the gradual disappearance of this interpretation in the second and third centuries ah, the grounds for the issuance of the narration “upon a single letter” also faded from scholarly memory. clarifying these circumstances shows that the shi‘a, from the time of the prophet (pbuh), acknowledged the existence of multiple readings revealed by god, and that the denial by some later scholars stemmed from a historical misunderstanding in the interpretation of that narration.