مطالعه‌ی تاریخی کلامی نقش سادات صوفی‌مسلک در تکوین و تحول جریان‌های سیاسی خراسان (قرن‌ هشتم و نهم هجری)

یکی از پدیده‌های قابل تامل در تاریخ سیاسی خراسان در قرون هشتم و نهم هجری، حضور فعال برخی چهره‌های علوی و سادات صوفی‌مشرب در راس یا بدنه‌ی جریان‌های سیاسی است. پرسش اصلی این پژوهش آن است که این حضور تا چه اندازه متاثر از سیادت و انتساب نسبی به خاندان پیامبر‰ بوده است، و تا چه حد ریشه در عوامل دیگر (همچون شبکه‌های صوفیانه، ساختارهای محلی قدرت و بحران‌های مشروعیت) داشته است؟ این پژوهش با روش «تاریخی تحلیلی» و با تکیه بر منابع کتابخانه‌ای، به صورت موردی برخی جنبش‌ها و شخصیت‌ها (مانند سربداران، نوربخشیه و سادات نیشابور) را تحلیل کرده است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد اگرچه سیادت در برخی موقعیت‌ها توانسته است نقش مشروعیت‌بخش یا زمینه‌ساز جذب پیروان را ایفا کند، اما کنش سیاسی این گروه‌ها عمدتاً در بستری از شرایط پیچیده‌ی اجتماعی و تاریخی شکل گرفته است. درواقع، آنچه سبب ایفای نقش سیاسی برخی سادات شده، ترکیبی از منزلت طریقتی، سرمایه‌ی اجتماعی ناشی از رهبری معنوی و بهره‌برداری هوشمندانه از خلاهای قدرت بوده است. همچنین تصوف به‌مثابه‌ی ساختاری شبکه‌ای، زمینه‌ی پیوند میان نَسَب، مرجعیت معنوی و ظرفیت‌های سیاسی را فراهم می‌کرده است. پژوهش حاضر با تفکیک و تحلیل این عناصر، تصویری چندعاملی از نسبت میان سیادت، تصوف و سیاست ارائه داده و از تفسیرهای تک‌علتی فاصله گرفته است.

a historical-theological study of the role of sufi sayyids in the formation and evolution of political movements in khorasan (8th and 9th centuries ah)

one of the noteworthy phenomena in the political history of khorasan during the 8th and 9th centuries ah is the active presence of some alavi figures and sufi sayyids at the forefront or within the ranks of political movements. the main question of this research is to what extent this presence was influenced by their lineage and connection to the family of the prophet (peace be upon him), and how much it stemmed from other factors (such as sufi networks, local power structures, and legitimacy crises). this study employs a historical-analytical method, relying on library resources, to analyze specific movements and figures (such as the sarbadars, the nur bakhshiyyah, and the sayyids of neyshabur). the findings of this research indicate that, although lineage has at times been able to serve as a legitimizing factor or a means for attracting followers, the political actions of these groups were largely shaped by a backdrop of complex social and historical conditions. in fact, what enabled certain sayyids to play a political role was a combination of their spiritual status, social capital derived from spiritual leadership, and a savvy exploitation of power vacuums. moreover, sufism, as a networked structure, provided the foundation for linking lineage, spiritual authority, and political capacities. the present study offers, by differentiating and analyzing these elements, a multifactorial view of the relationship among lineage, sufism, and politics, distancing itself from simplistic, uni-dimensional interpretations.