جلوه‌های عرفانی هاله نور در هنر دوره قاجار: نمونه‌های موردی شمایل‌نگاری حضرت علی (ع) و حسنین (ع)

شمایل‌نگاری دوره‌ قاجار تحت تاثیر ایدئولوژی‌های مذهبی قرار گرفته و چهره‌های شیعی به‌عنوان الگوهایی از کمال و تقوا به تصویر درآمده‌اند. یکی از نمادهای برجسته در این آثار، «هالهٔ نور» است که در اطراف سر شخصیت‌های مقدس قرار می‌گیرد. نگارندگان این جستار با بهره‌گیری از مطالعات اسنادی و روش «کیفی»، هفت نقاشی از دوره‌ قاجار را با هدف تبیین چگونگی استفاده از نمادهای عرفانی (نظیر هالهٔ نور) در تقویت پیام‌های مذهبی و معنوی تحلیل کرده‌اند. پرسش اصلی مقاله این است که ارتباط میان نمادهای عرفانی، به‌ویژه هالهٔ نور و مضامین مذهبی در شمایل‌نگاری‌های امیرالمومنین† و حسنین‡ چگونه است؟ یافته‌ها نشان می‌دهد که در دوره‌ قاجار، شمایل‌نگاری اهل‌بیت پیامبر‰، به‌ویژه امیرالمومنین† و ذریهٔ ایشان، به‌مثابهٔ رسانه‌ای برای اشاعهٔ اندیشه‌های شیعی و معرفت دینی به‌کار گرفته شده است. این آثار با الهام از روایات مذهبی، سیره‌ امامان معصوم‰ و شخصیت متعالی ایشان خلق شده‌اند. در نقاشی‌های قاجار، هالهٔ نور به‌مثابهٔ نمادی از تقدس و نور الهی تصویر شده است. این نماد نه‌تنها بیانگر مقام ملکوتی امامان معصوم‰ نزد باری‌تعالی، بلکه مظهر تجلی اسماء الهی در وجود مقدس ایشان است و پیوندی روحانی میان انسان مومن و عالم غیب برقرار می‌سازد. افزون بر این، هم‌افزایی میان عناصر نوشتاری و تصویری در این آثار، بر ویژگی‌های قدسی و معنوی امیرالمومنین† به‌عنوان انسان کامل، ولی و راهبر سالکان طریق حق تاکید می‌کند.

the mystical manifestations of the light circle in the arts of the qajar period (case study of the portraits from imam ali, imam hassan and imam hussein)

the portraits in the qajar period were under the influence of religious ideologies and the shi‘a figures as the role models of perfection and piety. one of the prominent symbols in those works was the image of ‘light circle’ around the heads of the sacred figures. the authors of this inquiry used the documentary studies and the ‘qualitative’ method to analyze seven portraits from qajar period for “explaining the method of using the mystical symbols (such as light circle) in reinforcing the religious and spiritual messages”. the main question of this study is as follows: “what is the relationship between mystical symbols, specially the light circle, and the portraits of imam ali and his sons hassan and hussein?” the findings show that in the qajar period the portraits of the prophet’s ahl al-bayt, specially imam ali and his sons, were used as a medium for promoting the shi‘a thoughts and the religious knowledge. these works were created by inspirations from religious traditions, infallible imams’ way of life, and their exalted characters. in the portraits under the qajars, the light circle was used as the symbol of sanctity and divine light. this symbol was not only a manifestation of the infallible imams’ celestial status before god almighty, but also as the manifestation of the divine names in those sacred beings as well as a spiritual link between a believer and the invisible world. besides, the synergy of written and pictorial elements in those works emphasizes the sacred and spiritual features of imam ali as the perfect man, the authority and the leader of the wayfarers in the path of truth.