زمینه‌های شکل‌گیری خط نسخ ایرانی در حکومت شیعی صفوی

در پژوهش‌های متعدد، پژوهشگران شکل‌گیری انواع خطوط فارسی و عربی را از نظر ویژگی‌های بصری، شخصیت واضع، و تاثیر برخی گرایش‌های فکری بررسی کرده‌اند؛ اما به نظر می‌رسد تاکنون تحقیقی همه‌جانبه مبتنی بر عوامل داخلی و خارجی تاثیرگذار بر شکل‌گیری خط نسخ ایرانی صورت نگرفته است. تحولات بصری لازم برای شکل‌گیری خط نسخ ایرانی از قرن نهم هجری آغاز شد و در قرون دهم تا سیزدهم هجری، با وجود آثار متعدد از نسخ‌نویسان ایرانی، این خط با نام خط نسخ احمد نیریزی پیوند خورد. پژوهش حاضر با استفاده از روش «توصیفی - تحلیلی»، زمینه‌های تاثیرگذار بر شکل‌گیری خط نسخ ایرانی را بررسی کرده و یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که حکومت شیعی صفویه با سیاست‌های فرهنگی خود، موجب پیدایش رقابت‌های فرهنگی میان صفویان و عثمانیان شد. این رقابت به‌مثابهٔ یک انگیزه‌ خارجی، در شکل‌گیری خط نسخ ایرانی در کنار نسخ عثمانی نقش داشت. عوامل فردی (مانند کثرت مشق‌نویسی، تربیت شاگردان، سرشت نیکوی خوشنویس، حسن شهرت نیریزی) و عوامل محیطی (همچون رونق اخباری‌گری، قرآن‌نویسی، سنت وقف کتب، و توسعهٔ مدارس دینی) در زمان سلطنت شاه‌سلطان‌حسین، از دیگر زمینه‌های موثر بر شکل‌گیری خط نسخ ایرانی محسوب می‌شوند.

the backgrounds of the formation of the iranian naskh calligraphy under the safawid shi‘i government

in numerous studies, the researchers have investigated the formation of the farsi and arabic calligraphies from the viewpoint of visual features, the character of their authors, and the effect of some intellectual leanings. however, it seems that, up to now, there has been no comprehensive study based on the internal and external factors influencing the formation of the iranian naskh calligraphy. the visual evolutions necessary for the formation of the iranian naskh calligraphy started from the 9th century ah, and in the 10th to 13th centuries, it was linked with the name of the calligrapher ahmad neyrizi in spite of the numerous works of other iranian naskh calligraphers. the present study uses a descriptive-analytical method to investigate the backgrounds influencing the iranian naskh calligraphy, and the findings of the study show that the safawid shi‘a government, with its cultural policies, caused the emergence of the cultural rivalries among the safawids and ottomans. this rivalry served as an external motivation in the formation of the iranian naskh calligraphy alongside the ottoman naskh. the individual factors (such as ample exercises, educating pupils, the good character of the calligrapher, the good fame of neyrizi) and the environmental factors (such as florescence of traditionalism, copying the quran, the tradition of endowing books, and development of the religious schools) under the rule of shah sultan hussein are among the factors influencing the formation of the iranian naskh calligraphy.