واکاوی مرجعیت اهل کتاب از منظر ذهبی و معرفت

رجوع به اهل کتاب آثار و پیامدهای زیانباری همچون نفوذ جعلیات و اسرائیلیات به حوزه تاریخ، حدیث و تفسیر را به همراه داشت. موافقان رجوع به اهل کتاب برای اثبات روایی و به منظور توجیه عملکرد برخی از صحابه و تازه مسلمانان از اهل کتاب به شماری از آیات، روایات و سیره صحابه استناد جسته‌اند. این مقاله با هدف بررسی مقایسه‌ای آراء ذهبی و معرفت پیرامون جواز رجوع به اهل کتاب نگاشته شده به بررسی دیدگاه‌های آنان ذیل ادله مشروعیت مراجعه به اهل کتاب می‌پردازد؛ نتایج پژوهش حاکی از آن است دو مفسر پیرامون جواز رجوع به اهل کتاب دیدگاههای متفاوتی ارائه کرده‌اند. ذهبی برای توجیه رجوع برخی از صحابه به اهل کتاب معتقد است آیات و روایات جواز، مراجعه صحابه به اهل کتاب را اثبات و تجویز می‌کند. ایشان علاوه بر این سیره عملی صحابه را نیز جوازی برای رجوع صحابه به اهل کتاب دانسته‌اند. معرفت ادله جواز رجوع به اهل کتاب را بررسی و آیات و روایات جواز را نوعی کنایه دانسته است. آیات را کنایه و از باب «ایاک اعنی و اسمعی یا جاره» و روایت یک تعبیرکنایی از مبالغه در رسوایی و فضاحت است. ایشان رجوع به اهل کتاب را سیره صحابه ندانسته، بلکه معتقدند عده‌ای از صحابه که از بضاعت علمی اندکی بهرمند بودند به سراغ اهل کتاب می‌رفتند و تاریخ را گواه صادق این مدعا می‌داند.

examining the authority of the people of the book from the perspectives of al-dhahabī and maʿrifat

referring to the people of the book (ahl al-kitāb) has led to serious consequences, such as the infiltration of fabricated reports and isrāʾīliyyāt into the fields of islamic history, hadith, and exegesis. proponents of such reference cite certain qur’anic verses, prophetic traditions, and the practices of some companions and new converts from among the people of the book to justify the legitimacy of this approach. this article conducts a comparative analysis of the views of two exegetes, al-dhahabī and maʿrifat, regarding the permissibility of consulting the people of the book. the findings indicate that the two scholars hold diverging perspectives. al-dhahabī justifies the companions’ recourse to the people of the book, asserting that relevant verses and narratives permit and validate such reference. he further considers the actual practice of the companions as a basis for its legitimacy. in contrast, maʿrifat critically evaluates the supposed justifications and interprets the relevant verses and narrations as figurative or hyperbolic. he views the verses as metaphorical—based on the expression i mean you, but address the neighbor—and considers the narratives to exaggerate disgrace. according to maʿrifat, this was not a general practice of the companions but rather a behavior adopted by a few who lacked adequate scholarly grounding, a claim he supports with historical evidence.