اخلاق هوش مصنوعی: چهارچوبی مبتنی بر اصول ارتباطی انسان با خدا، خود، دیگران و محیط

این پژوهش به بررسی چارچوب اخلاقی هوش مصنوعی مبتنی بر اصول اسلامی در چهار حوزۀ ارتباط انسان با خدا، خود، دیگران و محیط زیست می‌پردازد. با استفاده از روش کیفی-تحلیلی و استناد به منابع دینی (قرآن، احادیث) و مطالعات کتابخانه‌ای، اصول اخلاقی اسلام استخراج کرده و تطبیق آن‌ها با چالش‌های هوش مصنوعی تحلیل شده است. بررسی‌ها نشان می‌دهد در ارتباط با خدا اصولی مانند ادای امانت الهی و عدالت، الهام‌بخش طراحی سیستم‌های شفاف، عادلانه و مسئولیت‌پذیر است. در ارتباط انسان با خود مدیریتی قوای درونی (قدرت‌طلبی، کمال‌طلبی) و توجه به سلامت روانی-جسمانی کاربران در طراحی الگوریتم‌ها ضروری است. در ارتباط با دیگران رعایت انصاف، احترام به حریم خصوصی و اجتناب از تبعیض در سیستم‌ها مانند تشخیص چهره و استخدام هوشمند و در ارتباط با محیط زیست بهینه‌سازی مصرف انرژی، کاهش آلایندگی و حفاظت از حیات وحش با کمک هوش مصنوعی از مهم‌ترین موارد هستند؛ در نتیجه تلفیق اصول اسلامی با اخلاق هوش مصنوعی، نه‌تنها از بحران‌هایی مانند نقض حریم خصوصی و تبعیض الگوریتمی جلوگیری می‌کند، بلکه هوش مصنوعی را به ابزاری برای تحقق عدالت اجتماعی و پایداری زیست‌محیطی تبدیل می‌نماید.

ai ethics: a framework based on human relationships with god, self, others, and the environment

this study proposes an ethical framework for artificial intelligence (ai) grounded in islamic principles across four domains of human relationship: with god, the self, others, and the environment. using a qualitative-analytical method and drawing upon religious sources (the qur’an and hadith) as well as library-based research, the study extracts islamic ethical principles and analyzes their application to ai-related challenges. the findings show that in relation to god, principles such as fulfilling divine trust and upholding justice inspire the design of transparent, fair, and accountable ai systems. in relation to the self, it is necessary to manage inner faculties (such as power-seeking and perfectionism) and ensure users’ mental and physical well-being in algorithm design. in relation to others, the emphasis is on fairness, respecting privacy, and avoiding discrimination in systems such as facial recognition and intelligent hiring. concerning the environment, ai should be used to optimize energy consumption, reduce pollution, and protect wildlife. thus, integrating islamic ethical principles with ai ethics not only prevents crises such as privacy violations and algorithmic bias but also transforms ai into a tool for achieving social justice and environmental sustainability.