تحلیل محتوای مفهوم تقوا در قرآن کریم با تاکید بر راهکارهای عملی در فرآیند خودسازی و مدیریت نفس

تقوا از مفاهیم بنیادین قرآن کریم است که نقشی اساسی در هدایت و تعالی فردی و اجتماعی ایفا می‌کند. این پژوهش با تحلیل محتوای مضمونی و بررسی سیاق آیات، نشان می‌دهد که قرآن افزون بر معرفی تقوا به‌عنوان ارزشی والای اخلاقی، دستورالعمل‌هایی عملی برای تحقق آن ارائه کرده است. برخلاف پژوهش‌های پیشین که بیشتر بر فضیلت‌های تقوا تمرکز داشته‌اند، این تحقیق به استخراج و تحلیل راهکارهای قرآنی برای تقویت تقوا در زندگی روزمره پرداخته است. یافته‌ها حاکی از آن است که تقوا در قرآن به‌مثابه فرایندی خودتنظیم‌گر معرفی می‌شود که کنترل تمایلات نفسانی، مدیریت هیجانات و هم‌سویی رفتار با ارزش‌های الهی را در بر می‌گیرد. راهکارهایی نظیر پایداری در مسیر عبودیت از جمله صبر و ثبات قدم همچنین رعایت سازوکارهای پیشگیرانه در برابر لغزش، مانند ایجاد موانع ذهنی و عملی برای جلوگیری از ارتکاب گناه و خویشتن‌داری، و نیز پاک‌سازی جسم در راستای ارتقاء معنویت از طریق التزام به تغذیه‌ای سالم و مشروع و نیز روزه‌داری، هر یک نقشی کلیدی در تحقق این هدف ایفا می‌کنند.از نوآوری‌های این پژوهش، ارائه چارچوبی تحلیلی برای استخراج مفاهیم قرآنی از طریق مطالعه سیاقی آیات است که موجب درک عمیق‌تر پیام‌های قرآن و شناسایی راهکارهای کاربردی آن در مسیر خودسازی می‌شود.

a content analysis of the concept of taqwá in the holy qur’an with emphasis on practical strategies for the process of self-development and self-regulation

taqwá (god-consciousness or piety) is one of the foundational concepts in the holy qur’an, playing a pivotal role in individual and social guidance and elevation. this study employs thematic content analysis and contextual examination of qur’anic verses to show that, in addition to presenting taqwá as a lofty moral virtue, the qur’an offers practical guidelines for its realization. unlike previous studies that have primarily focused on the virtues of taqwá, this research extracts and analyzes qur’anic strategies aimed at strengthening taqwá in daily life. findings indicate that the qur’an portrays taqwá as a self-regulatory process encompassing the control of carnal desires, emotional management, and alignment of behavior with divine values. key strategies include persistence in servitude to god—such as patience and steadfastness—as well as the use of preventive mechanisms against moral lapses, like establishing mental and practical barriers to avoid sin, practicing self-restraint, and engaging in physical purification to enhance spirituality. this is achieved through commitment to lawful and healthy nutrition and the discipline of fasting. a major innovation of this study is the development of an analytical framework for extracting qur’anic concepts through contextual verse analysis. this approach enables a deeper understanding of qur’anic messages and identification of actionable strategies for the path of self-purification.