بررسی برهان‌پذیری وجود خدا در قرآن بر اساس تفاسیر سه قرن نخست هجری

برهان‌پذیری وجود خدا در قرآن یکی از مسائل چالش‌برانگیز میان اندیشمندان دین‌پژوهی است. در پاسخ به این سوال که آیا در قرآن کریم، استدلال و برهان فلسفی برای اثبات وجود خدا دیده می‌شود یا خیر، سه دیدگاه عدم استدلال، وجود استدلال صریح و آشکار، و وجود استدلال ضمنی و تلویحی موجود است. پیش از طرح مدعیات و نظریات مذکور ضروری است برداشت مفسران قرون اولیه (یعنی پیش از ورود و رواج فلسفه در دنیای اسلام) درباره آیات مرتبط با بحث واکاوی شود؛ زیرا به لحاظ منطقی و تاریخی، چنین بحثی بر منازعات فوق تقدم دارد. بر همین اساس نوشتار حاضر که با روش تحلیلی-توصیفی نگاشته شده، درصدد است ضمن بررسی آثار تفسیری برجای مانده از سه سده نخست هجری و فارغ از بررسی، تایید یا رد نظریات فوق، این مساله را پیگیری کند که در دوران ماقبل فلسفه، مفسران چه برداشتی از آیات قرآن داشته اند. در این پژوهش با بررسی بیش از 70 آیه مرتبط با بحث در 43 کتاب تفسیری این نتیجه حاصل گشت که مفسران سه قرن نخست هجری حتی در یک مورد هم از آیات مورد نظر، استدلال و برهان بر اثبات وجود خدا را برداشت نکرده‌‌اند.

examining the demonstrability of god's existence in the quran based on quranic exegesis from the first three centuries ah

the argumentability of the existence of god in the quran is one of the challenging issues among religious scholars. in response to the question of whether philosophical reasoning and proof are seen in the holy quran to prove the existence of god, there are three views: the absence of reasoning, the existence of explicit and obvious reasoning, and the existence of implicitand implied reasoning. before presenting the aforementioned claims andtheories, it is necessary to analyze the interpretations of the early centuries (i.e., before the arrival and spread of philosophy in the islamic world) regarding the verses related to the discussion; because logically and historically, such a discussion takes precedence over the above disputes. accordingly, the present article, which is written using an analyticaldescriptivemethod, seeks to investigate the interpretative works left overfrom the first three centuries of the hijra, and regardless of examining,confirming or rejecting the above theories, pursue the issue of what has beenmeant by the interpreters from the verses of the quran in the era beforephilosophy. in this study, by examining more than 70 verses related to thediscussion in 43 exegetical books, it was concluded that the exegetes of the first three centuries of the hijra did not, in even one case, extract from theverses in question an argument or proof to prove the existence of god.