تحلیل نقش عوامل پیشرو و موانعِ شکل‌‌ گیری سازمان منطقه‌ای خلیج‌فارس

منطقۀ ژئوپلیتیک خلیج‌فارس با وجود زمینه‌های مشترک متعدد، تاکنون در فرایند منطقه‌گرایی موفق عمل نکرده است. این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی، به دنبال بررسی و ارزیابی مهمترین عوامل پیشرو و موانع شکل‌گیری سازمان منطقه‌ای خلیج‌فارس است. در بخش مطالعه کتابخانه‌ای، مهمترین عوامل و زمینه‌های همگرایی و واگرایی گردآوری و سپس با استفاده از روش «کدگذاری و مقوله‌بندی» غربال شد و در نهایت در قالب عوامل پیشران و بازدارنده و در پنج بُعد اقتصادی، سیاسی، دفاعی- امنیتی، سرزمینی و فرهنگی- اجتماعی طبقه‌بندی شد. در مرحلۀ بعد پرسشنامه‌ای تنظیم و با ترجمه به زبان عربی و انگلیسی در اختیار صاحب‌نظران همه کشورهای منطقه قرار گرفت. جهت ارزیابی وزن و اهمیت عوامل پیشران و بازدارنده در تشکیل سازمان منطقه‌ای خلیج‌فارس، از روش معادلات ساختاری pls استفاده شد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد، در عوامل پیشران، بُعد دفاعی- امنیتی و فرهنگی- اجتماعی بیشترین تاثیر و بُعد سیاسی کمترین تاثیر و در بین عوامل بازدارنده، بُعد سرزمینی و بُعد فرهنگی- اجتماعی بیشترین چالش و بُعد اقتصادی کمترین چالش را داشته‌اند. همچنین در مجموع ابعاد پنجگانه و در متغیرهای پیشرو، متغیرهای «همکاری‌های دفاعی- امنیتی بین کشورهای منطقه»، «اسلام به عنوان دین مشترک»، «پیوستگی سرزمینی کشورهای منطقه»، «تاسیس نهادهای اقتصادی منطقه‌ای» و «وجود اهداف و منافع مشترک سیاسی» بیشترین تاثیر را داشته‌اند. در بین موانع شکل‌گیری سازمان منطقه‌ای خلیج‌فارس نیز، مهمترین موانع شامل «اختلاف مرزی و سرزمینی»، «فعالیت نهادها و سازمان‌های دینی»، «وجود دکترین‌های دفاعی-امنیتی متعارض»، «نوع نگرش و مناسبات با رژیم صهیونیستی» و در نهایت«فقدان هم‌تکمیلی اقتصادی» می‌باشد.

analysis of the role of leading factors and obstacles to the formation of a regional organization in the persian gulf

the geopolitical region of the persian gulf includes eight countries that are connected by territorial proximity and various cultural, social, economic, defense, and security aspects. despite these commonalities and the persian gulf’s significant role in the global economic system, the regionalization process has been weak, with no regional organization featuring the comprehensive participation of all countries in the area emerging thus far.methodologythis research adopts a descriptive-analytical approach, utilizing credible library and field resources to examine the key drivers and obstacles to forming a regional organization in the persian gulf. during the library research phase, the most prominent integration and disintegration factors were gathered and assessed using the coding and categorization method. these factors were ultimately classified into 22 driving and 18 restraining elements across five dimensions: economic, political, defense-security, territorial, and cultural-social. a questionnaire was then developed and distributed to experts across all countries in the region, translated into arabic and english. the partial least squares (pls) structural equation modeling method was applied to evaluate the weight and significance of the driving and restraining factors in establishing a regional organization in the persian gulf.results and discussionthis research aims to investigate and evaluate the key driving factors and obstacles to forming the persian gulf regional organization. the establishment of any regional entity involves various contexts, obstacles, and challenges. security stands out as the foremost concern for governments, and defense-security cooperation emerges as a primary area of collaboration that can foster security for all countries in the region.cultural and social characteristics, particularly religion and ethnicity, also play a vital role in promoting convergence among regional nations. geographical coherence is often considered a foundational factor in the formation of regional organizations. the experience of creating regional organizations like the european union demonstrates that economic cooperation often serves as the initial catalyst for regionalism, with economic factors significantly influencing the establishment of such organizations.  political components, including shared interests, goals, values, and political aspirations, contribute positively to the potential for a regional organization. however, the formation of these organizations also encounters fundamental challenges. territorial issues, particularly disputes over borders, are significant obstacles to regional integration. cultural and social factors can serve dual roles, promoting both convergence and divergence. the ideological nature of political systems, coupled with the influential role of religious leaders, can intensify cultural differences, leading to increased fragmentation. in the defense-security realm, conflicting security doctrines and an arms race among regional countries further complicate the potential for collaboration. lastly, the diversity of political systems and ongoing disputes among countries in the region present serious challenges to the formation of a cohesive regional organization.