رویکردها و علایق ژیوپلیتیک در تحولات خاورمیانه و شمال آفریقا

بدون شک توازن و ساختار قدرت در حوزه عربی- اسلامی خاورمیانه و شمال آفریقا به‌نحوی است که هرگونه تغییر و تحول ساختاری در آن ضمن تاثیرات گسترده درون حوزه‌ای سبب لرزشهای ژیوپلیتیکی نوینی در سطوح مختلف بین‌المللی می‌گردد. با اوجگیری تدریجی قیامهای مردمی در این حوزه و سقوط زود هنگام برخی از حاکمیتهای دیکتاتوری، ضمن متزلزل شدن کرسیهای قدرت در سایر دول عربی و استمرار و گسترش تغییر و تحولات در خاورمیانه و شمال آفریقا که سبب تضعیف شدید جایگاه و عمق استراتژیک اسراییل (رژیم اشغالگر قدس) گردیده است، شرایط کنونی حاکی از اضطراب و دگرگونیهای گسترده در نگرشهای استراتژیکی قدرتهای ذی‌نفوذ نسبت به روند و چشم‌انداز تحولات مذکور است که عمدتاً مشتمل بر دو موضوع بیداری اسلامی با همراهی موجی از مطالبات جوانان عرب و نیز دگرگونی در سازندهای ژیوپلیتیکی نظام منطقه‌ای می‌باشد. بویژه آنکه پیش‌بینی نوعی از بازساخت اجتماعی دگرگون یافته و یک نوزایی اجتماعی مبتنی بر ملی‌گرایی نوین با حضور موثرتر مردم در عرصه‌های گوناگون این جوامع نیز دور از انتظار نمی‌باشد. اما با توجه به اینکه در این کشورها خیزشهای مردمی با مشارکت عملی طیف‌ها و سطوح مختلف داخلی و خارجی صورت گرفته است، این موضوع قابل تامل است که مطالبات عمومی نیز در این شرایط جدید بسیار متنوع و متعدد بوده و چشم‌انداز الگوی سیاسی- حاکمیتی قابل تصور در این کشورها نیز با تاکید بر نگرشهای معتدل اسلامی، عملاً می‌تواند تلفیقی از مبانی اسلامی و ارزشی همراه با فضای باز سیاسی و اجتماعی مورد مطالبه نسلهای جوان باشد. روند و نتایج انتخابات گوناگون بخصوص در دو کشورتونس و مصرهم حکایتی از توجه نسبی مردم به کارکرد علایق اسلامی در سیر حاکمیتهای نوین دارد. با این حال برای این حوزه پیش‌بینی هر گونه تغییراساسی و کوتاه‌مدت در جهت تحول در وضعیت فوق‌الذکر، بسیار دشوار است. زیرا قدرتهای غربی در بازبینی‌های استراتژیکی از حضور موثرتر منطقه‌ای خود، با تلاش مستمر برای ممانعت از هر گونه حرکت این کشورها به سمت انسجام ملی، عملاً به‌دنبال حفظ ساختارهای متعارض اجتماعی در این جوامع و نیز تداوم اختلافات قومی و مذهبی در جهتگیری‌های نوین تحولات حوزه عربی اسلامی خاورمیانه و شمال آفریقا می‌باشند. موضوعات مورد اشاره در بالا خشی از مسایل مورد بحث در این مقاله است که با هدف کنکاش در علل و نتایج تحولات حوزه عربی- اسلامی خاورمیانه و شمال آفریقا با رویکردی استراتژیکی و بر محور مبانی ژیوپلیتیکی موردتحلیل و بررسی قرار گرفته است.