نگاهی انتقادی به هماهنگ‌پنداری جستجوی نفع شخصی و تحقق خیر جمعی با بهره‌گیری از آراء علامه طباطبایی (ره)

پیشینه و اهمیت موضوع: بحث درباره رابطه نفع شخصی و خیر جمعی یکی از دغدغه‌های دیرینه در تاریخ دانش اقتصاد و علوم اجتماعی بوده است. از دوران مرکانتیلیست‌ها تا اقتصاددانان مدرن، شاهد نوساناتی پاندولی میان دو دیدگاه اصلی هستیم: گروهی که معتقدند پیگیری نفع شخصی به‌طورطبیعی به خیر جمعی منجر می‌شود (مانند آدام اسمیت و طرفداران لسه‌فر)، و گروهی که بر تعارض میان این دو تاکید کرده و مداخله دولت را برای تنظیم این رابطه ضروری می‌دانند (مانند جان استوارت میل، آرتور پیگو، و جان مینارد کینز). این حرکت پاندولی نشان‌دهنده فقدان اجماع در این حوزه است و بحران‌های اقتصادی و اجتماعی معاصر، نظیر بحران مالی 2008، موید این ادعاست که پاسخ‌های پیشین به این سوال کارآمدی لازم را نداشته‌اند. ازاین‌رو، پژوهش حاضر با هدف بازنگری این موضوع و ارائه زاویه دیدی جدید، به‌ویژه با بهره‌گیری از آراء علامه طباطبایی، به این مناقشه ورود کرده است.  مروری بر ادبیات موضوع1. دیدگاه‌های متقدمین- مرکانتیلیست‌ها: این گروه معتقد بودند که نفع شخصی، اگر آزادانه دنبال شود، در تضاد با منافع عمومی قرار می‌گیرد و بنابراین مداخله گسترده دولت ضروری است. این دیدگاه ریشه در نگاه‌های یونانی و مدرسی داشت که نفع شخصی را بالقوه مخرب می‌دانستند.- فیزیوکرات‌ها: با معرفی مفهوم «قانون طبیعت»، فیزیوکرات‌ها به مقابله با مرکانتیلیسم پرداختند. اگرچه گاهی به‌عنوان حامیان لسه‌فر شناخته می‌شوند، اما در حوزه کشاورزی (که آن را تنها بخش مولد می‌دانستند) مداخله دولت را توصیه می‌کردند.- آدام اسمیت: اسمیت با معرفی مفهوم «دست نامرئی»، پیگیری نفع شخصی در حوزه اقتصادی را مشروع دانست و معتقد بود که این رفتار به‌طور ناخواسته به خیر جمعی منجر می‌شود. نوآوری اسمیت نه در تاکید بر نفع شخصی، بلکه در آشتی دادن آن با خیر جمعی بدون نیاز به قصد آگاهانه بود.- لیبرالیسم: در قرن‌های 17 تا 19، لیبرالیسم بر آزادی فردی در پیگیری نفع شخصی تاکید کرد و معتقد بود که بازار، از طریق رقابت و دسترسی برابر، می‌تواند حداکثر رفاه را برای جامعه به ارمغان آورد. این دیدگاه به ایده مداخله حداقلی دولت (لسه‌فر) منجر شد. 2. دیدگاه‌های منتقدان- جان استوارت میل: میل با رویکرد فایده‌گرایانه، جهان‌شمولی لسه‌فر را به چالش کشید و سه موقعیت را شناسایی کرد که در آنها نفع شخصی با خیر جمعی هم‌راستا نیست: اثرات سرریز رفتارها، ناتوانی افراد در تشخیص نفع واقعی خود، و عدم تقارن اطلاعات (مثلاً در روابط کارگر - کارفرما).- هنری سیجویک: او نیز بر وجود واگرایی میان منافع فردی و عمومی تاکید کرد و مداخله دولت را در شرایط خاص ضروری دانست.آلفرد مارشال: مارشال با تحلیل بازدهی‌های مختلف در صنایع، سیاست‌های حمایتی برای صنایع با بازدهی فزاینده و محدودکننده برای صنایع با بازدهی کاهنده را پیشنهاد کرد. - آرتور پیگو: پیگو مفهوم «شکست بازار» را پررنگ کرد و مصادیقی از عدم همسویی نفع شخصی و خیر جمعی را معرفی نمود. او برخلاف پیشینیان، بدبینی به دولت را کنار گذاشت و مداخله دولت را برای رفع این ناکارآمدی‌ها توصیه کرد.- جان مینارد کینز: او در مقاله «پایان لسه‌فر»، آزادی طبیعی را به‌عنوان مبنای رفتار اقتصادی رد کرد و آن را به حوزه‌های فلسفی و سیاسی محدود دانست. او پذیرش همسویی نفع شخصی و خیر جمعی را نتیجه ساده‌انگاری اقتصاددانان دانست. 3. دیدگاه‌های متاخر- رونالد کوز: وی با تاکید بر حقوق مالکیت و هزینه‌های مبادله ناچیز، معتقد بود که کنشگران خصوصی می‌توانند بدون مداخله دولت، اثرات خارجی را مدیریت کنند.- مکتب انتخاب عمومی (بوکانان و تولاک): این مکتب با فرض رفتار مبتنی‌بر نفع شخصی در نهادهای عمومی، ناکارآمدی دولت را مشابه بازار دانست و مداخله دولت را راه‌حل قطعی برای تعارض نفع شخصی و خیر جمعی ندانست.- اقتصاد رفتاری (کانمن و تیلر): این حوزه با به چالش کشیدن فرض انسان عقلایی، نشان داد که افراد همیشه به‌صورت خودخواهانه عمل نمی‌کنند و ملاحظات اجتماعی و اخلاقی در رفتار آنها نقش دارد.- اقتصاد نورونی: این حوزه با بررسی فرآیندهای عصبی و احساسی، رابطه پیچیده میان نفع شخصی و خیر جمعی را وابسته به نوع انتخاب (کوتاه‌مدت یا بلندمدت) دانست.مبانی نظری پژوهش: پژوهش با تکیه بر سه اصل نظری برگرفته از آراء علامه طباطبایی به تحلیل موضوع پرداخته است:1. اصل نیاز: انسان موجودی نیازمند است که نیازهایش از دوران سنتی (خوراک، پوشاک، سرپناه) به نیازهای مدرن (ارتباطات دیجیتال، درمان‌های پیشرفته، ابزارهای پرداخت نوین) تکامل یافته است. این نیازها مستلزم تعامل با دیگران است؛ زیرا انسان به‌تنهایی قادر به رفع همه نیازهای خود نیست.2. اصل استخدام: علامه طباطبایی معتقد است که رفع نیازهای انسان نیازمند «استخدام طرفینی» است؛ به‌گونه‌ای‌که هر فرد برای رفع نیاز خود، دیگران را به خدمت می‌گیرد و خود نیز در خدمت دیگران قرار می‌گیرد. این اصل، منشا تشکیل اجتماع است؛ زیرا انسان برای تامین منافع خود به همکاری با دیگران نیاز دارد. باوجوداین، این همکاری می‌تواند به تعارض و استثمار منجر شود، اگر به‌درستی تنظیم نشود.3. اصل تعارض در بهره‌مندی از مواهب: تلاش انسان برای رفع نیازهایش از طریق طبیعت و همنوعان، همواره با سطحی از تعارض منافع همراه است. این تعارض ناشی از محدودیت منابع و خواسته‌های نامحدود انسان است و در تاریخ و جغرافیا به شکل تنش‌های کوچک (مانند اختلاف بر سر مالکیت زمین) تا بزرگ (جنگ بر سر منابع نفت) قابل مشاهده است.تحلیل و دیدگاه بدیل: پژوهش با نقد دو خطای راهبردی در رویکردهای سنتی به رابطه نفع شخصی و خیر جمعی، دیدگاه بدیلی ارائه می‌دهد:خطای اول: کلی‌نگری جهان‌شمول: بسیاری از اندیشمندان تلاش کرده‌اند رابطه‌ای کلی میان نفع شخصی و خیر جمعی برای همه کالاها و خدمات برقرار کنند. این رویکرد، پیچیدگی‌های خاص هر حوزه را نادیده می‌گیرد؛ حتی استثنائات محدود (مانند موارد مطرح‌شده توسط میل) این کلی‌نگری را اصلاح نمی‌کند.خطای دوم: دسته‌بندی نادقیق مواهب: دسته‌بندی متعارف کالاها در اقتصاد (براساس رقابت‌پذیری و استثناپذیری) به چهار گروه کالاهای خصوصی، عمومی، منابع مشاع، و انحصارهای طبیعی، جزئیات و تفاوت‌های ماهوی میان مواهب را نادیده می‌گیرد. برای‌مثال، آیا می‌توان منابع مشاع مانند دریاچه برای ماهیگیری و منابع نفت و گاز را با یک سازوکار مشابه مدیریت کرد؟دیدگاه بدیل پژوهش، که با الهام از آراء علامه طباطبایی شکل گرفته، این است که رابطه نفع شخصی و خیر جمعی صفت‌پذیر است؛ به این معنا که باید برای هر کالا، خدمت، یا موهبت به‌صورت جداگانه بررسی شود. این بررسی نیازمند شناسایی سه ویژگی است:- کنشگران اصلی: چه کسانی در تولید، توزیع، یا مصرف این موهبت دخیل‌اند؟- محدوده اعمال نفع شخصی: تا چه حد می‌توان نفع شخصی را در شرایط آزادی کامل دنبال کرد؟- گستردگی اثر نفع شخصی: پیامدهای رفتار مبتنی‌بر نفع شخصی تا چه حد بر دیگران یا جامعه اثر می‌گذارد؟این تحلیل نشان می‌دهد که سازوکارهای مدیریت مواهب باید در یک طیف فازی (از آزادی کامل تا مداخله حداکثری دولت) جای گیرند، بسته به ویژگی‌های خاص هر موهبت.نتیجه‌گیری: رویکرد بدیل پژوهش، که ریشه در اصول نیاز، استخدام، و تعارض منافع علامه طباطبایی دارد، بر این تاکید می‌کند که رابطه نفع شخصی و خیر جمعی باید به‌صورت موردی و با توجه به ویژگی‌های هر موهبت بررسی شود. این دیدگاه نه‌تنها کلی‌نگری‌های سنتی را به چالش می‌کشد، بلکه دسته‌بندی‌های متعارف کالاها را نیز ناکافی می‌داند. دلالت سیاستی این پژوهش، طراحی سازوکارهای تخصیص منابع مبتنی بر ماهیت خاص هر حوزه است؛ از آزادی بازار برای برخی کالاها تا تنظیم‌گری دولتی برای مواهب حساس‌تر. این رویکرد می‌تواند به کاهش تعارضات منافع و تحقق عادلانه‌تر خیر جمعی کمک کند.

a critical examination of the harmonization of self-interest and the realization of public good: insights from allama tabatabai’s thought

background and significance of the study: the debate on the relationship between self-interest and public good has been a longstanding concern in the history of economics and social sciences. from the mercantilist era to modern economists, a pendulum-like oscillation has persisted between two dominant perspectives: those who argue that pursuing self-interest naturally leads to public good (e.g., adam smith and proponents of laissez-faire) and those who emphasize the conflict between the two, advocating state intervention to regulate this relationship (e.g., john stuart mill, arthur pigou, and john maynard keynes). this pendulum movement reflects a lack of consensus in the field, and contemporary economic and social crises—such as the 2008 financial crisis—demonstrate that previous responses to this question have been inadequate. thus, this study revisits the issue by introducing a novel perspective, particularly drawing on the thought of allama tabatabai: (muhammad husayn tabataba’i was an iranian scholar, theorist, philosopher and one of the most prominent thinkers of modern shia islam.) literature review1. early perspectives* mercantilists: they believed that freely pursued self-interest conflicts with public interest, necessitating extensive state intervention. this view was rooted in greek and scholastic thought, which regarded self-interest as potentially destructive.* physiocrats: introducing the concept of &natural law,& the physiocrats opposed mercantilism. though often associated with laissez-faire, they advocated state intervention in agriculture, which they considered the only productive sector.* adam smith: smith legitimized the pursuit of self-interest in economics through the &invisible hand,& arguing that such behavior unintentionally promotes public good. his innovation lay not in emphasizing self-interest but in reconciling it with public good without requiring conscious intent.* liberalism: from the 17th to 19th centuries, liberalism emphasized individual freedom in pursuing self-interest, asserting that markets, through competition and equal access, could maximize societal welfare, leading to the idea of minimal state intervention (laissez-faire).2. critical perspectives* john stuart mill: adopting a utilitarian approach, mill challenged the universality of laissez-faire, identifying three scenarios where self-interest does not align with public good: spillover effects, individuals’ inability to discern their true interests, and information asymmetry (e.g., in labor-employer relations).* henry sidgwick: he also highlighted the divergence between private and public interests, advocating state intervention in specific cases.* alfred marshall: analyzing varying returns in industries, marshall proposed protective policies for increasing-return industries and restrictive measures for decreasing-return ones.* arthur pigou: pigou emphasized &market failure,& presenting cases where self-interest and public good diverge. unlike his predecessors, he dismissed skepticism toward government, recommending state intervention to address inefficiencies.* john maynard keynes: in the end of laissez-faire, keynes rejected natural liberty as the basis of economic behavior, confining it to philosophical and political domains, and attributed the assumption of harmony between self-interest and public good to economists’ oversimplification.3. contemporary perspectives* ronald coase: emphasizing property rights and negligible transaction costs, he argued that private actors could manage externalities without state intervention.* public choice theory (buchanan tullock): assuming self-interested behavior in public institutions, this school equated government inefficiency with market failure, rejecting state intervention as a definitive solution.* behavioral economics (kahneman thaler): challenging the rational-agent assumption, this field demonstrated that individuals do not always act selfishly, as social and ethical considerations influence behavior.* neuroeconomics: examining neural and emotional processes, it linked the complex relationship between self-interest and public good to the nature of choices (short-term vs. long-term).theoretical framework: this study analyzed the issue based on three principles derived from allama tabatabai’s thought:1. the principle of need: humans are inherently needy, with needs evolving from traditional (food, clothing, shelter) to modern (digital communication, advanced healthcare, innovative payment systems). these needs necessitate social interaction, as individuals cannot fulfill them alone.2. the principle of mutual employment: tabatabai argues that fulfilling needs requires &mutual employment,& where individuals engage others to meet their needs while serving others in return. this principle underpins social formation, though unregulated cooperation may lead to conflict and exploitation.3. the principle of conflict in resource utilization: human efforts to fulfill needs through nature and society inevitably entail conflicts due to resource scarcity and unlimited desires, manifesting in disputes ranging from minor (e.g., land ownership) to major (e.g., wars over oil).analysis and alternative perspective: critiquing two strategic errors in traditional approaches, this study proposed an alternative view:1. error of universal generalization: many thinkers have sought a universal relationship between self-interest and public good, overlooking contextual complexities. even limited exceptions (e.g., mill’s cases) fail to rectify this overgeneralization.2. error of imprecise classification: conventional economic categorization of goods (based on rivalry and excludability) into private, public, common-pool, and club goods ignores substantive differences. for instance, can fishing lakes and oil reserves be managed similarly?the alternative perspective, inspired by tabatabai, posits that the relationship between self-interest and public good is attribute-dependent, requiring case-by-case analysis based on three criteria:* key actors: who is involved in producing, distributing, or consuming the good?* scope of self-interest: to what extent can self-interest be pursued under full freedom?* extent of impact: how far do self-interested actions affect others or society?this analysis suggests that resource management mechanisms should operate along a fuzzy spectrum (from complete freedom to maximal state intervention), tailored to each good’s specific attributes.conclusion: the alternative approach, rooted in tabatabai’s principles of need, mutual employment, and conflict, advocates a case-specific examination of the self-interest–public good relationship. this challenges traditional generalizations and conventional goods classifications. the policy implication is designing resource allocation mechanisms based on each sector’s unique nature—from market freedom for certain goods to state regulation for sensitive resources—thereby reducing conflicts and fostering equitable public good realization.jel classification: b13, b30, d70, p51, z13.