الگوی پراکنش مکانی درختان در تیپ‌‌های غالب در نیم‌رخ ارتفاعی در جنگل‌‌های هیرکانی (مطالعه موردی جنگل خیرود نوشهر)

سابقه و هدف: به‌منظور شناخت بهتر تیپ‌های جنگلی به‌منظور مدیریت همگام با طبیعت، مطالعه الگوی مکانی آن‌ها برای درک بسیاری از مسائل بوم‌شناسی ضروری است، بنابراین بررسی آن در جنگل‌‌های طبیعی به‌ویژه ساختار مکانی آن‌ها به‌منظور درک ویژگی‌‌های توده‌های جنگلی، مسیرهای توسعه مدیریت جنگل را برای رسیدن به یک ساختار مطلوب فراهم می‌‌کند. آگاهی از الگوی مکانی درختان و روابط متقابل آن‌ها، اطلاعات باارزشی از ساختار جنگل ارائه می‌دهند. این الگوها، یک ویژگی کیفی محسوب می‌شوند و برای مطالعه دقیق‌‌تر باید به‌صورت کمی در‌‌آیند. این پژوهش در نظر دارد تا الگوی پراکنش مکانی درختان در تیپ‌‌های غالب جنگل‌‌های هیرکانی را به‌منظور بررسی پویایی جنگل تعیین کند.مواد و روش‌‌ها: پژوهش پیش‌رو در جنگل آموزشی و پژوهشی خیرود نوشهر انجام شده است. برای اجرای این پژوهش، چهار قطعه‌نمونه یک هکتاری از تیپ‌‌های غالب جنگل‌‌های هیرکانی شامل ممرز- انجیلی، ممرز- راش همراه بلوط، راش آمیخته و راش خالص بررسی شدند. انتخاب این قطعه‌نمونه‌ها پس از جنگل‌گردشی‌‌های اولیه و براساس پتانسیل رویشگاه و جامعه جنگلی برپایه عوامل سیمای ظاهری، غلبه، آمیختگی گونه‌های درختی، تنوع آن‌ها (فراوانی کلی انواع گونه‌ها)، شرایط فیزیوگرافی رویشگاه (ارتفاع از سطح دریا، جهت و شیب) و مساحت گسترش تیپ انجام گرفت. در هریک از قطعه‌نمونه‌ها، قطر برابرسینه همه پایه‌‌ها با قطر بیشتر از 7.5 سانتی‌‌متر اندازه‌‌گیری شدند. مختصات گوشه جنوب‌غربی هر قطعه‌نمونه با دستگاه gps نیز برداشت شد. سپس، فاصله و آزیموت درخت اول با استفاده از دستگاه ورتکس و شیب‌‌سنج سونتو اندازه‌‌گیری شد و با استفاده از روابط مثلثاتی، مختصات اولین درخت به‌دست آمد. مختصات درختان دیگر نیز به همین صورت نسبت به درخت قبلی اندازه‌‌گیری و محاسبه شد. از تابع k ریپلی برای محاسبه الگوی مکانی استفاده شد.نتایج: براساس یافته‌های به‌دست‌آمده، تراکم درختان در تیپ‌‌های مورد بررسی بین 158 تا 314 اصله در هکتار متغیر است. مقدار تابع l برای ممرز (carpinus betulus l.) در تیپ ممرز- انجیلی تا فاصله 32 متر، بیشتر از حدود مونت کارلو قرار دارد. درنتیجه، الگوی مکانی درختان در این تیپ، تجمعی است. فقط در فاصله‌های 32 تا 45 متری به‌علت قرارگیری در داخل حدود مونت کارلو، الگوی تصادفی را برای ممرز نشان می‌‌دهد. الگوی توزیع انجیلی (parrotia persica c.a.mey.)، کاملاً تجمعی است. در تیپ ممرز- راش همراه بلوط، مقدار تابع l برای درختان ممرز و راش (fagus orientalis lipsky) با اختلاف زیادی بیشتر از حدود مونت کارلو حرکت می‌‌کند که بیانگر الگوی کاملاً تجمعی است. به‌علت تعداد کم پایه‌‌های بلوط (quercus castaneifolia c.a.mey.) در این تیپ، امکان تعیین الگوی مکانی برای این گونه وجود ندارد. در تیپ راش آمیخته، تابع l به‌طور کامل در بین حدود مونت کارلو قرار گرفت که الگوی مکانی تصادفی برای گونه مذکور را نشان می‌دهد. در تیپ راش خالص نیز تا فاصله چهار متر، الگوی پراکنش این گونه، تصادفی بود، اما پس‌ازآن، مقدار تابع تا فاصله 30 متری، الگوی تجمعی را نشان می‌‌دهد. پس‌ازاین فاصله نیز الگوی مشاهده‌شده دوباره تصادفی بود.نتیجه‌‌گیری کلی: بسته به نوع پژوهش و مقیاس آن، الگوی مکانی درختان در مراحل مختلف حیات جنگل ممکن است متفاوت باشد. این نوع پژوهش‌ها می‌‌تواند به‌عنوان الگو استفاده شود. به‌طوری‌که مطالعه الگوهای ساختاری به جنگل‌‌شناس کمک می‌‌کند تا ضمن شناخت کافی از ویژگی‌‌های بوم‌شناختی گونه‌‌ها، به‌منظور انجام دخالت‌‌های پرورشی یا جنگل‌کاری با گونه‌‌های مختلف از ساختارهای طبیعی الگوبرداری کند. درنهایت، با تنظیم موقعیت مکانی درختان و آمیختگی گونه‌‌ها می‌توان هرچه بیشتر به مدیریت پایدار و همگام با طبیعت در مناطق جنگلی نزدیک شد.

spatial pattern of trees in different dominant types along the elevation gradient of hyrcanian forests، iran (case study: kheiroud forest of nowshahr)

background and objectives: to better understand forest types and implement management strategies that align with natural processes، studying their structure and spatial patterns is essential for addressing various ecological issues. research on natural forests، particularly their spatial structure، provides pathways for developing forest management strategies to achieve desirable structures. the spatial pattern of trees and their mutual relationships offer valuable insights into forest structure. these patterns are qualitative characteristics that need to be quantified for more detailed analysis. this research aims to determine the spatial distribution pattern of trees in the dominant types of hyrcanian forests in iran to investigate forest dynamics.methodology: this research was conducted in the educational and research forest of kheiroud nowshahr. after identifying the primary forest types based on habitat potential and forest community characteristics—such as species appearance، predominance، mixture، diversity (overall abundance of all species)، physiographic conditions (elevation، aspect، and slope)، and species expansion area—four one-hectare sample plots of dominant types were studied. these included hornbeam-ironwood، hornbeam-beech with oak، mixed beech، and pure beech. in each plot، a 100% inventory was applied، and the diameter at breast height of all trees with a diameter over 7.5 cm was measured. the coordinates of the southwest corner of each plot were recorded using gps. the distance and azimuth of the first tree were measured with a vertex device and inclinometer، and its coordinates were calculated using trigonometric relations. the coordinates of other trees were obtained similarly relative to the previous tree. ripley's k function was used to analyze the spatial pattern.results: the results showed that tree density in the studied types varied between 158 and 314 trees per hectare. for hornbeam (carpinus betulus l.) in the hornbeam-ironwood type، the l function value was higher than the monte carlo interval up to a distance of 32 meters، indicating a cumulative spatial pattern. between 32 and 45 meters، the pattern was random due to being within the monte carlo interval. in this forest type، ironwood (parrotia persica c.a.mey.) exhibited a completely cumulative distribution pattern. in the hornbeam-beech with oak type، the l function for hornbeam and beech (fagus orientalis lipsky) was significantly above the monte carlo interval، showing a cumulative pattern. due to the low number of oak (quercus castaneifolia c.a.mey.) individuals، its spatial pattern could not be determined. in the mixed beech type، the l function was entirely within the monte carlo interval، indicating a random spatial pattern for beech. in the pure beech type، the distribution was random up to 4 meters، cumulative from 4 to 30 meters، and random again beyond 30 meters.conclusion: the results of such studies can serve as models for implementing sustainable management in other forest types and as patterns for conducting breeding interventions to adjust tree locations and species mixtures. additionally، for afforestation with different species، it is possible to use the natural structure of forests as a model.