امکان‌سنجی تعریف دفاع شستشوی مغزی با نگرشی بر نظام کامن‌لا

شستشوی مغزی، اصطلاحی است که نخستین بار برای توصیف تغییر کردار عجیب سربازانی که از جنگ بازمی‌گشتند به‌کار گرفته شد و به‌سرعت به سوژه‌ای جذاب برای داستان‌های علمی- تخیلی مبدل گشت. با این حال، طرح برخی دعاوی نشان داد که امکان چنین تغییر منش عجیبی وجود دارد. یافته‌های عصب‌شناسی و روان‌شناسی در آزمایش‌هایی همچون میلگرام و زندان استنفورد، طرح ایدۀ شخصیت سلطه‌جو و طرح‌وارۀ مخرب اطاعت و درنهایت گنجاندن مفهوم شستشوی مغزی در راهنمای آماری و تشخیصی اختلال‌های روانی با عنوان اختلال هویت‌پریشیِ دسته‌بندی‌نشده، وجود این پدیده را از نظر علمی تایید کردند. در این راستا، حقوق‌دانان نیز طرح‌های دفاع مستقلی را با عنوان‌های «شستشوی مغزی، پیش‌زمینۀ اجتماعی فاسد، و متقاعدسازی اجباری» پیشنهاد داده‌اند؛ با اینکه دفاع پیشنهادیِ شستشوی مغزی از سوی دلگادو با انتقادات فراوانی از سوی درسلر مواجه شد، درنهایت تفسیر قانون جزای نمونه دفاع متقاعدسازی اجباری را با عنوان اکراه موقعیتی پذیرفت. در حقوق ایران، گرچه دفاعی با نام شستشوی مغزی وجود ندارد با عناوین عامی مانند سببیت اقوی، اکراه، جنون و امر آمر قانونی ارتباط نزدیکی دارد و به‌عنوان یک دفاع خاص در مواد 596 و 500 مکرر کتاب تعزیرات ق.م.ا قابل طرح است. با این حال، هیچ‌یک از این مواد عام یا خاص به قصد تعریف شستشوی مغزی وضع نشده‌اند و استناد به آنها برای رفع مسئولیت کیفریِ کسی که شستشوی مغزی شده است با ایراداتی مواجه خواهد بود.

the plausibility of defining brainwashing defense with an attitude ‎towards common law

brainwashing, a term that was first applied to describe the bizarre change in the attitude of pows, quickly gained popularity in science fiction stories. however, some real cases have proven that such eccentric changes in character are indeed possible. findings in neurology and psychology, experiments like milgram and the stanford prison experiment, along with the idea of the authoritarian personality, the destructive schema of obedience, and finally the inclusion of the brainwashing concept in the dsm under the title of dissociative disorder not otherwise specified (osdd), have scientifically demonstrated this phenomenon. accordingly, jurists have proposed independent new defenses under titles such as brainwashing, rotten social background, and coercive indoctrination. even though the brainwashing defense proposed by delgado received much criticism from dressler, the model penal code eventually accepted coercive persuasion under the title of situational duress. although there is no formal brainwashing defense in the iranian legal system, it is closely related to the general defenses of stronger causality, duress, insanity, and superior orders. as a specific defense, it has been addressed in article 596 and the repeated article 500 of the ta’zirat section of the islamic penal code. however, neither the general nor the specific provisions were intended to define brainwashing, and invoking them to excuse someone who has been brainwashed from criminal responsibility would be problematic.