آسیب‌شناسی طرح‌های جامع شهری در ایران با رویکرد داده‌بنیاد؛ مورد: طرح جامع شهر بیرجند

طرح جامع شهری سندی است که به‌طورکلی برای یک دورۀ زمانی 10ساله، چارچوب فضایی، اجتماعی، اقتصادی و کالبدی توسعه و عمران یک شهر را مشخص می‌کند. این طرح به‌عنوان نقشۀ راهی برای هدایت و سامان‌دهی فضایی شهر عمل می‌کند. بااین‌حال، این طرح‌ها در بسیاری از موارد با چالش‌ها و مشکلاتی روبه‌رو هستند که مانع از دستیابی به اهداف آنها می‌شود؛ لذا ضرورت دارد تا باهدف ارتقای کیفیت طرح‌های جامع شهری و افزایش کارایی آنها در هدایت و سامان‌دهی فضایی شهرها مطالعات آسیب‌شناسی انجام شود. در این پژوهش، آسیب‌شناسی طرح جامع شهر بیرجند با رویکرد داده‌بنیاد و با استفاده از روش تحقیق ترکیبی در بین 22 نفر از متخصصان انجام شده است. در مرحلۀ اول برای آسیب‌ها از طریق مصاحبۀ نیمه‌ساختار‌یافته با خبرگان و متخصصان حوزۀ شهرسازی و معماری، پنج مقوله علل علّی و زمینه‌ای، علل مداخله‌گر، علل هسته‌ای، علل راهبردی و علل پیامدی شناسایی شدند. در مرحلۀ دوم، با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی، 11 عامل، 17 شاخص و 64 متغیر برای هر یک از این مقوله‌ها به‌دست آمد که پس از تحلیل تفسیری روندها مدل نظری ترسیم شد. در نهایت، با استفاده از روش تحلیل آماری دیمتیل، تاثیر عوامل مختلف بر آسیب‌شناسی طرح جامع ارزیابی شد. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که عوامل زمینه‌ای (فقدان مشارکت، دیدگاه برنامه‌ریزی، کمبود منابع مالی)، راهبردی (آسیب در تحلیل وضع موجود و آسیب در هدف‌گذاری) و مداخله‌گر (سیاسی‌کاری، دگرگونی‌های اجتماعی و اقتصادی و تغییرات ناگهانی جمعیتی) از جمله عوامل موثر بر آسیب‌های طرح جامع شهر بیرجند هستند که تاثیر مستقیمی دارند و عوامل هسته‌ای و پیامدی عوامل تاثیرپذیر هستند که تاثیر آنها غیرمستیقم است. از این بین، عوامل مداخله‌گر بیشترین تاثیر را بر آسیب‌های طرح جامع داشته‌اند. 

pathology of master urban plans in iran using a ground theory approach (case study: birjand master plan)

a comprehensive urban plan is a document that defines the spatial, social, economic, and physical framework for the development and construction of a city over a ten-year period. this plan serves as a roadmap for guiding and organizing the spatial structure of the city. however, in many cases, these plans face challenges that hinder the achievement of their objectives. therefore, a pathological study is essential to improve the quality and efficiency of master urban plans in guiding and organizing urban spaces. in this study, the pathological analysis of birjand’s master urban plan was conducted by adopting a grounded theory approach using the mixed-method method. in the first phase, through semi-structured interviews with 22 experts in the field of urban planning and architecture, five categories of causal and contextual factors, intervening factors, core factors, strategic factors, and consequential factors were identified. in the second phase, using qualitative content analysis, 11 factors, 17 indices, and 64 variables were extracted for each of these categories. the theoretical model was developed after interpretive trend analysis. finally, using the dematel statistical analysis method, the impact of various factors on the pathology of the master plan was assessed. the findings suggest that contextual factors (lack of participation, planning perspective, shortage of financial resources), strategic factors (deficiencies in the analysis of the status quo and goal setting), and intervening factors (political interference, social and economic changes, and sudden demographic changes) have a direct bearing on challenges of birjand’s master urban plan. meanwhile, core and consequential factors serve as dependent variables with indirect effects. among these, intervening factors imposed the greatest impact on the plan's drawbacks.