واکاوی نقش قابلیت‌های بلاکچین در عملکرد صنعت بانکداری با تاکید بر نقش میانجی مزیت رقابتی (مورد مطالعه: ادارات مرکزی بانک ملت استان فارس)

هدف: هدف اصلی از انجام پژوهش حاضر بررسی نقش قابلیت‌ های فناوری بلاکچین در عملکرد صنعت بانکداری با ملاحظه‌ی نقش میانجی مزیت رقابتی است. با توجه به تحولات سریع دیجیتالی در نظام مالی و بانکی، بلاکچین به عنوان یکی از مهم‌ ترین فناوری‌ های تحول‌ آفرین مطرح شده که می‌تواند ساختارهای سنتی بانکداری را دگرگون سازد. از این رو، شناسایی و تحلیل ابعاد مختلف قابلیت‌های فناوری بلاکچین و چگونگی تاثیر آنها بر عملکرد بانک‌ها ضرورتی دو چندان یافته است.روش: این پژوهش از منظر هدف، در زمره‌ی پژوهش‌های کاربردی قرار دارد و از لحاظ روش اجرا، توصیفی ‑ پیمایشی است. جامعه آماری شامل 91 نفر از کارکنان ادارات مرکزی بانک ملت در شهر شیراز است که بر اساس فرمول نمونه‌گیری کوکران انتخاب شدند تا نماینده‌ی مناسبی از مدیران و کارشناسان فعال در فرآیندهای دیجیتال بانک باشند. برای گردآوری داده‌ها، از پرسشنامه‌ محقق‌ ساخته‌ای استفاده شد که شامل 44 گویه بر پایه‌ی طیف پنج‌ درجه‌ای لیکرت بود و به سنجش مولفه‌هایی چون شفافیت، امنیت، عدم تمرکز، قابلیت ردیابی تراکنش‌ها، و سرعت پردازش اطلاعات در بستر فناوری بلاکچین می‌پرداخت. جهت سنجش پایایی ابزار، ضریب آلفای کرونباخ برای هر سازه محاسبه شد که در تمامی سازه‌ها بالاتر از 0٫7 گزارش گردید و بیانگر اعتبار بالای ابزار اندازه‌گیری بود. تحلیل داده‌ها با استفاده از مدل‌سازی معادلات ساختاری در نرم‌افزار smart pls انجام گرفت تا روابط میان متغیرهای پنهان و آشکار مورد ارزیابی دقیق آماری قرار گیرد.یافته‌ها: یافته‌های حاصل از مدل نشان داد که قابلیت‌های بلاکچین تاثیر مثبت و معناداری بر عملکرد صنعت بانکداری دارند. بدین معنا که هرچه سطح بهره‌گیری بانک از قابلیت‌های بلاکچین در فرآیندهای عملیاتی، نظیر امنیت تراکنش‌ها، صحت داده‌ها و سرعت خدمات افزایش یابد، عملکرد کلی بانک شامل بهره‌وری، رضایت مشتریان و نوآوری خدمات مالی نیز ارتقا می‌یابد. همچنین نتایج حاکی از آن است که مزیت رقابتی بانک‌ها، شامل توانایی ارائه خدمات متمایز، انعطاف‌پذیری در پاسخ‌گویی به نیازهای دیجیتال مشتریان و کاهش هزینه‌های مبادلاتی، نقش مستقیمی در بهبود عملکرد بانک ایفا می‌کند. از سوی دیگر، بررسی مسیر میانجی نشان داد که مزیت رقابتی می‌تواند رابطه‌ی میان قابلیت‌های فناوری بلاکچین و عملکرد بانک را میانجی‌گری کند؛ یعنی بخشی از اثر بلاکچین از طریق ارتقای مزیت رقابتی منتقل می‌شود. به عبارت دیگر، بانک‌هایی که این فناوری را به‌صورت هوشمندانه در استراتژی‌های رقابتی خود به کار می‌گیرند، از مزایای آن در بهبود کارایی و خلق ارزش پایدار بهره‌مند می‌شوند.نتیجه‌گیری: در شرایط کنونی که صنعت بانکداری با چالش‌های متنوعی همچون افزایش انتظارات مشتریان، فشارهای نظارتی، رقابت موسسات غیر‌بانکی و ضرورت تحول دیجیتال مواجه است، استفاده از قابلیت‌های بلاکچین می‌تواند محرک اصلی مزیت رقابتی و زمینه‌ساز کسب عملکرد برتر باشد. نتایج این مطالعه علاوه بر تاکید بر اهمیت این فناوری در حوزه‌ی بانکداری، توصیه می‌کند مدیران بانکی رویکردی نظام‌مند در شناسایی، توسعه و به‌کارگیری قابلیت‌های بلاکچین اتخاذ کنند تا از مزایای آن در خلق ارزش، بهبود شفافیت و افزایش اعتماد مشتریان بهره‌مند گردند. در مجموع، این پژوهش بر پیوند استراتژیک میان قابلیت‌های فناورانه بلاکچین، مزیت رقابتی و عملکرد صنعت بانکداری تاکید می‌کند و می‌تواند مبنایی برای پژوهش های آینده در زمینه بانکداری هوشمند و خدمات مالی دیجیتال باشد.

exploring the role of blockchain capabilities in the performance of the banking industry with an emphasis on the mediating role of competitive advantage

objectives: the present study aims to investigate the role of blockchain capabilities in the performance of the banking industry, considering the mediating effect of competitive advantage. in the context of rapid digital transformation affecting financial institutions worldwide, blockchain technology has emerged as one of the most disruptive innovations, capable of reshaping traditional banking systems through enhanced transparency, decentralization, and data security. consequently, understanding how these capabilities contribute to improved bank performance and competitive positioning has become an essential focus for both researchers and practitioners.methods: this research is applied in nature and descriptive–survey in method. the statistical population comprises 91 employees from the central offices of bank mellat in shiraz, selected using cochran's sampling formula to ensure the representativeness of managers and digital banking specialists. data were collected using a researcher-designed questionnaire consisting of 44 items measured on a five-point likert scale, designed to capture multiple dimensions of blockchain capabilities, such as security, transparency, immutability, traceability, and transaction efficiency. reliability analysis was conducted using cronbach's alpha, which exceeded 0.7 for all constructs, confirming acceptable internal consistency and measurement reliability. for hypothesis testing, structural equation modeling (sem) was implemented using smartpls software to examine the causal relationships among the variables.findings: empirical findings confirm that blockchain capabilities exert a significant and positive influence on banking industry performance. banks that actively integrate blockchain into their operations tend to experience improvements in financial efficiency, customer satisfaction, innovation capability, and overall service quality.this effect is particularly pronounced in areas involving secure data exchange, fraud prevention, and instantaneous settlement processes, which align with the strategic goals of high-performance banking systems. moreover, the results reveal that competitive advantage also has a significant positive effect on banking performance. institutions capable of differentiating their digital services, responding flexibly to market demands, and reducing operational costs demonstrate superior performance outcomes compared to competitors operating under more conventional models.the mediation analysis further provides evidence that competitive advantage partially mediates the relationship between blockchain capabilities and banking performance. this finding suggests that the influence of blockchain technology is not only direct but also indirect-operating through the enhancement of strategic competitiveness. banks that strategically deploy blockchain to support their innovation agendas and customer trust mechanisms tend to achieve sustainable gains in market position and long-term profitability. given the current complexities and emerging challenges confronting the banking industry (including increasing regulatory requirements, rapid technological change, and intensified competition from non-bank entities) the adoption of blockchain capabilities serves as a critical enabler of resilience and agility. the study therefore recommends that banking managers adopt a systematic and proactive approach toward identifying, developing, and integrating blockchain capabilities into their strategic.conclusion: in conclusion, this study underscores the strategic linkage between technological capability, competitive advantage, and organizational performance within the banking sector. it provides valuable theoretical and practical insights for advancing research in smart banking, digital finance, and blockchain-enabled management, thereby contributing to a broader understanding of innovation-driven competitive dynamics in modern financial ecosystems.