ارائه مدل چندوجهی و بومی رفتار مصرف‌کننده کودک در صنعت بازی‌های رایانه‌ای ایران

اهداف: در عصر دیجیتال کنونی، بازی‌های رایانه‌ای به شکل فراگیری از سرگرمی تبدیل شده‌اند که سرمایه‌گذاری زمانی و مالی قابل‌توجهی را از سوی خانواده‌ها به خود اختصاص می‌دهند. بر اساس آخرین پیمایش ملی دایرک (1403)، بیش از 34 میلیون ایرانی بازیکن فعال هستند که کودکان و نوجوانان بخش قابل‌توجهی از این جمعیت را تشکیل می‌دهند. درک رفتار مصرف‌کننده این گروه برای والدین، سیاست‌گذاران و فعالان صنعت حیاتی است. با این حال، ادبیات موجود اغلب بر مخاطبان بزرگسال یا پیامدهای رفتاری بازی (مانند اعتیاد) تمرکز کرده و فرآیند پیچیده تصمیم‌گیری کودکان از تشخیص نیاز تا تهیه بازی را نادیده گرفته است. این شکاف در ایران به دلیل ویژگی‌های منحصربه‌فرد فرهنگی، اقتصادی و ساختاری، نظیر نقش پررنگ میانجی‌گری والدین، نفوذ شدید همسالان و موانع خاص بازار مانند تحریم‌های بین‌المللی، برجسته‌تر است. بنابراین، مسئله اصلی فقدان یک مدل جامع و بومی است که توضیح دهد کودکان ایرانی چگونه این عوامل را مدیریت می‌کنند. این پژوهش با هدف پر کردن این شکاف، به توسعه یک مدل مفهومی چندوجهی با استفاده از رویکرد نظام‌مند نظریه داده‌بنیاد پرداخته است تا فرآیند و عوامل کلیدی موثر بر تصمیم‌گیری خرید بازی‌های رایانه‌ای توسط کودکان ایرانی را شناسایی کند. روش: این پژوهش از رویکرد کیفی با استفاده از استراتژی نظریه داده‌بنیاد (استراوس و کوربین، 2015) بهره برده است. داده‌ها از طریق 18 مصاحبه عمیق نیمه‌ساختاریافته با سه گروه اصلی در تهران، مشهد و اهواز گردآوری شد: 1) کودکان ایرانی 7 تا 13 سال با تجربه بازی فعال (8 نفر)؛ 2) مادرانی که در تصمیم‌گیری‌های بازی فرزندانشان دخیل بودند (3 نفر)؛ و 3) فروشندگان بازی و مدیران گیم‌نت که با بازار آشنایی داشتند (7 نفر). نمونه‌گیری به صورت هدفمند برای تضمین حداکثر تنوع آغاز شد و با نمونه‌گیری نظری تا رسیدن به اشباع ادامه یافت. تحلیل داده‌ها شامل سه مرحله کدگذاری باز، محوری و انتخابی با استفاده از روش مقایسه مداوم بود. استحکام پژوهش از طریق درگیری طولانی‌مدت، بازبینی همکاران و مثلث‌سازی منابع داده تضمین شد.یافته‌ها: تحلیل سیستماتیک داده‌ها منجر به شناسایی مقوله هسته با عنوان پیمایش چندوجهی کودک‌محور در تصمیم‌گیری خرید بازی گردید که نشان‌دهنده تلاقی عوامل فردی، خانوادگی، اجتماعی و تجاری در بازار ایران است. مدل حاصل، فرآیندی پویا را ترسیم می‌کند که در آن نیازهای درونی مانند سرگرمی و چالش، در کنار محرک‌های بیرونی نظیر نفوذ همسالان و مواجهه با رسانه‌ها، آغازگر مسیر هستند. در ادامه، کودک به ارزیابی چندمعیاره جذابیت‌های ذاتی بازی، تناسب آن با مهارت‌های خود و امکان‌پذیری تهیه آن می‌پردازد. این فرآیند در بستر ویژگی‌های فردی کودک، محیط اجتماعی-فرهنگی و شرایط اقتصادی خانواده رخ می‌دهد. همچنین عوامل موقعیتی شامل زیرساخت‌های فنی، میانجی‌گری فعال والدین و به‌ویژه موانع خاص بازار ایران نظیر تحریم‌ها و رواج نسخه‌های غیررسمی، به عنوان شرایط مداخله‌گر عمل می‌کنند. کودکان برای مدیریت این محدودیت‌ها و عبور از موانع، راهبردهای فعالی همچون جستجوی هدفمند اطلاعات و مذاکره فعال با والدین را به کار می‌گیرند که در نهایت به پیامدهایی از قبیل دستیابی به بازی، تجربه احساسات مختلف، یادگیری برای تصمیمات آتی و تاثیرات اجتماعی یا خانوادگی منجر می‌شود.نتیجه‌گیری: این مطالعه مدلی وابسته به زمینه ارائه می‌دهد که نشان می‌دهد انتخاب بازی برای کودکان ایرانی یک انتخاب خطی نیست، بلکه یک «پیمایش چندوجهی» است که در آن کودک بازیگر اصلی است اما به شدت توسط میانجی‌گری والدین و موانع ساختاری بازار محدود می‌شود. یک سهم نظری کلیدی، شناسایی مقولات بومی مانند «الگوهای مذاکره فعال» و «موانع خاص بازار ایران» است که در مدل‌های کلاسیک غایب هستند. دلالت‌های کاربردی بر نیاز فوری به برنامه‌های ارتقای سواد رسانه‌ای برای والدین جهت گذر از میانجی‌گری محدودکننده به فعال تاکید دارد. برای توسعه‌دهندگان، یافته‌ها ارزش حیاتی بومی‌سازی باکیفیت (زبان فارسی و تناسب فرهنگی) را به عنوان یک مزیت رقابتی برجسته می‌کند. به سیاست‌گذاران توصیه می‌شود با رفع چالش‌های زیرساختی و تسهیل دسترسی قانونی به بازی‌ها، وابستگی به بازارهای غیررسمی را کاهش دهند.

presenting a multifaceted and indigenous model of child consumer behavior in the computer games industry

objectives: in the current digital age, computer games have become a pervasive form of entertainment, involving significant time and financial investment from families. according to the latest national survey by direc (2024), over 34 million iranians are active gamers, with children and adolescents forming a substantial portion of this demographic. understanding the consumption behavior of this group is crucial for parents, policymakers, and industry stakeholders. however, the existing literature often focuses on adult audiences or the behavioral outcomes of gaming (e.g., addiction), neglecting the complex decision‑making process children undergo from need recognition to game acquisition. this gap is particularly pronounced in iran due to unique cultural, economic, and structural characteristics, such as the prominent role of parental mediation, intense peer influence, and specific market barriers such as international sanctions. therefore, the primary problem is the lack of a comprehensive, indigenous model explaining how iranian children navigate these factors. this study aims to fill this gap by developing a multifaceted conceptual model using a systematic grounded theory approach to identify the process and key factors influencing computer game purchase decisions among iranian children.methods: this study employed a qualitative approach using the systematic grounded theory strategy (strauss & corbin, 2015). data were collected through 18 semi‑structured, in‑depth interviews with three main groups in tehran, mashhad, and ahvaz: (1) iranian children aged 7 to 13 with active gaming experience (n = 8); (2) mothers involved in their children's gaming decisions (n = 3); and (3) game sellers and game‑net managers familiar with the market (n = 7). sampling began purposively to ensure maximum variation and continued with theoretical sampling until data saturation was achieved. data analysis involved three stages—open, axial, and selective coding—using the constant comparative method. rigor was ensured through prolonged engagement, peer debriefing, and triangulation of data sources.findings: the systematic analysis revealed a core category termed child‑centered multifaceted navigation in game purchase decision‑making, which represents the intersection of individual, familial, social, and commercial factors in the iranian market. the resulting model illustrates a dynamic process in which internal needs such as fun and challenge, alongside external stimuli such as peer influence and media exposure, trigger the decision‑making process. subsequently, the child engages in a multi‑criteria evaluation of the game's intrinsic attractiveness, skill fit, and feasibility. this process occurs within the context of the child's individual characteristics, socio‑cultural environment, and economic conditions. situational factors facilitating or inhibiting the process include technical infrastructure, active parental mediation, and, specifically, iran's unique market barriers such as sanctions and the prevalence of pirated versions. to manage these constraints, children employ active strategies, including targeted information searches and active negotiation with parents. finally, the outcomes range from game acquisition to experiential emotions, learning for future decisions, and broader social or familial impacts.conclusion: the study provides a context‑specific model demonstrating that game selection for iranian children is not a linear choice but rather a multifaceted navigation process in which the child is the central actor, yet is heavily constrained by parental mediation and structural market barriers. a key theoretical contribution is the identification of indigenous categories such as active negotiation patterns and specific iranian market barriers, which are absent from classical models. practical implications suggest an urgent need for enhanced media literacy programs for parents to shift from restrictive to active mediation. for developers, the findings highlight the critical value of high‑quality localization (persian language and cultural alignment) as a key differentiator. policymakers are advised to address infrastructure challenges and facilitate legal access to games in order to reduce reliance on informal markets.