مرور نظام‌مند و فراترکیب پژوهش های مرتبط با عوامل موثر بر مصرف مواد مخدر در ایران بین سال‌ 1381 تا 1400

هدف: هدف پژوهش حاضر کشف الگوهای موثر بر مصرف مواد مخدر در ایران و ارائه راهکارهای مناسب بر پایه پژوهش های پیشین بود. روش: روش این پژوهش توصیفی (مرور نظام‌مند) و تحلیلی (کیفی و از نوع فراترکیب) بود. جستجوی سیستماتیک مقالات منتشر شده داخلی در یکی از پایگاه های اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی، پایگاه بانک اطلاعات نشریات کشور، و غیره با هدف تعیین اسناد معتبر، موثق، و مرتبط در بازه زمانی سال 1381 تا 1400 صورت گرفت و 89 مقاله استخراج گردید که در گام بعدی بر اساس قواعد روش شناختی فراترکیب تعداد 58 مقاله‌ مرتبط انتخاب گردید. ارزیابی کیفیت نتایج (روایی) از طریق مشورت با چند نفر خبره و ارزیابی پایایی با استفاده از شاخص کاپا صورت گرفت. یافته ها: نتایج توصیفی نشان داد که میانگین سنی شروع مصرف مواد مخدر در ایران در دوره نوجوانی و جوانی است. همچنین، اولین تجربه آشنایی با مواد مخدر از طریق بستگان و دوستان بوده و عواملی مانند خرده‌فرهنگ قومی، هنجارهای اجتماعی، عوامل زمینه ای-جمعیتی، عوامل فردی-روانی، ناکامی اجتماعی، رفتار پرخطر، هم‌نشینی افتراقی، اجتماعی شدن، سبک فراغتی، کنترل اجتماعی، برچسب اجتماعی، آنومی اجتماعی و اقتصادی، ضعف سیاست‌گذاری، و اختلال های ساختاری-کارکردی بر مصرف مواد مخدر تاثیرگذار بودند. به عبارت کلی، فراترکیب مذکور در قالب 6 مضمون سازنده و 19 مضمون پایه با کدهای اولیه احصایی مرتبط انجام گرفت. نتیجه گیری: شیوع مصرف مواد مخدر و تبدیل شدن آن به هنجار و اسلوب زیست، دارای پیچیدگی در شرایط علّی است و راهکارهای آن نیز بایستی مبتنی بر سیاست گذاری همه جانبه نگر و فراگیر در حوزه های مختلف از قبیل خانواده، اجتماع، اقتصاد، فرهنگ، و‌ آموزش عمیق اجتماعی مرتبط با مسئله مذکور باشد.

systematic review and meta-synthesis of research studies related to factors affecting substance use in iran from 2002 to 2021

 objective: the current research aimed to discover the effective patterns of substance use in iran and provide appropriate solutions based on previous research studies. method: this research was descriptive (systematic review) and analytical (qualitative and of meta-synthesis type). a systematic search of domestically published articles was conducted in the scientific information database (sid), the magiran database, etc., aiming to determine valid, reliable, and relevant documents in the period of 2002 to 2021, and 89 articles were extracted, which in the next step, 58 relevant articles were selected based on the methodological rules of meta-synthesis. the quality of the results (validity) was evaluated through consultation with several experts and reliability evaluation using the kappa index. results: descriptive results showed that the mean age of starting substance use in iran is during adolescence and youth. also, the first experience of getting to know substances was through relatives and friends, and factors such as ethnic subculture, social norms, contextual-demographic factors, individual-psychological factors, social failure, high-risk behavior, differential association, socialization, leisure style, social control, social label, socioeconomic anomie, policy-making weakness, and structural-functional disorders affected substance use. in general terms, the aforementioned meta-synthesis was conducted in the form of 6 constructive themes and 19 basic themes with related statistical primary codes. conclusion: the prevalence of substance use and its transformation into a norm and lifestyle has complexity under causal conditions, and its solutions should also be based on comprehensive and comprehensive policy-making across various fields, such as family, society, economy, culture, and deep social education related to the mentioned issue.