فعالیت گل‌فشان‌ها؛ شاهدی بر لرزه‌خیزی سواحل مکران، جنوب خاوری ایران

پیشینه و اهداف: گلفشان یک پدیده زمین‌شناختی است که به صورت یک عارضه گنبدی شکل و در برخی مواقع به صورت حوضچه‌ای تشکیل می‌شود. بیشتر گل‌فشان‌های جهان در مناطق زمین‌ساختی فعال مانند کمربندهای کوهزایی و پهنه‌های فرورانش شکل گرفته‌اند. یکی از مهمترین مناطق زمین‌ساختی که تعداد بسیار زیادی از گل‌فشان‌ها را در خود جای داده، منشور برافزایشی مکران در جنوب خاوری ایران است. فرورانش ورقه‌ی اقیانوسی عمان به زیر ورقه‌ی قاره‌ای اوراسیایی ایران و پاکستان سبب تشکیل منشور برافزایشی شده، نقش پر رنگی در شکل‌گیری و فعالیت گل‌فشان‌ها داشته و رفتار لرزه زمین ساختی این منطقه را نیز کنترل می‌کند. از این‌رو، پژوهش حاضر با بررسی ویژگی‌های زمین‌ساختی پهنه مکران، ارتباط لرزه‌خیزی این منطقه با فعالیت گل‌فشان‌ها را مورد تجزیه و تحلیل قرار داده و با موارد مشابه در جهان مقایسه کرده است.روش‌ها‌: در این پژوهش، ابتدا با گرد‌آوری داده‌های موجود و با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای خصوصیات زمین‌ساختی منطقه مکران مورد بحث و بررسی قرار گرفته و به کمک نرم‌افزار arcgis 10.4 نقشه پراکندگی گسل‌های منطقه تهیه شده است. سپس با استنتاج پیشینه زمین‌لرزه‌های منطقه مکران، فرمول لرزه‌خیزی منطقه محاسبه و دوره بازگشت برای زمین‌لرزه‌هایی با بزرگاهای مختلف برآورد شده است. در نهایت، ارتباط بین وقوع زمین‌لرزه‌ها و فعالیت گل‌فشان‌ها در پهنه مکران بررسی و با نمونه‌های مشابه در جهان مقایسه شده است.یافته‌ها: بر اساس نتایج، گسل‌هایی با روند عمومی e-w در سرتاسر پهنه مکران نقش مهمی در رخداد زمین‌لرزه‌ها ایفا می‌کنند. مهمترین این گسل‌ها، از جنوب به شمال راندگی اصلی مکران، راندگی چاه‌خان، راندگی قصرقند و راندگی بشاگرد هستند. جنبش در امتداد هر یک از این گسل‌ها و سرشاخه‌های بی‌شمار منشعب از آنها سبب رخداد زمین‌لرزه در این منطقه می‌شود. بر اساس زمین‌لرزه‌های رخ داده در منطقه مکران فرمول لرزه‌خیزی (logn=2.9-0.8ms) منطقه تعیین شده و دوره‌ی بازگشت برای زمین‌لرزه‌هایی با بزرگای 5، 6  و 7 ریشتر به ترتیب هر 22 سال یکبار، هر 5/158 سال یکبار و هر 1222سال یکبار برآرود شده است.نتیجه‌گیری: اگر چه آمار دقیقی از فعالیت گل‌فشان‌ها و وقوع زمین‌لرزه‌های مرتبط با آنها در پهنه مکران وجود ندارد؛ اما فرورانش ورقه اقیانوسی عمان به زیر ورقه قاره‌ای اوراسیا (ایران و پاکستان) و اعمال تنش فشاری ناشی از آن، گسل‌های فعال بی‌شمار در منطقه، فراوانی تعداد گل‌فشان‌های فعال و نیمه فعال و وقوع زمین‌لرزه‌های متعدد همگی نمایانگر زمین‌ساخت فعال در این منطقه است. به گونه‌ای که کانون عمقی بیشتر زمین‌لرزه‌های منطقه مکران از روند گسل‌هایی پیروی می‌کنند که ارتباط نزدیکی با شکل‌گیری گل‌فشان‌ها دارند.

mud volcano activity: evidence of seismicity on the makran coast, southeastern iran

a mud volcano is a geological phenomenon that forms as a dome-shaped feature and sometimes as a small basin. most of the world’s mud volcanoes have formed in active tectonic zones such as orogenic belts and subduction zones. one of the most important tectonic zones that contains a large number of mud volcanoes is the makran accretionary wedge in southeastern iran. the subduction of the oman oceanic plate under the eurasian continental plate of iran and pakistan has caused the formation of the accretionary prism, which has played a significant role in the formation and eruption of mud volcanoes and also controls the seismic behavior of this region. therefore, the present study, by investigating the tectonic characteristics of the makran zone, analyzed the relationship between the seismicity of this region and mud volcano eruption and compared it with similar cases in the world.in this study, first, by collecting existing data and using satellite images, the tectonic characteristics of the makran zone were discussed, and by using arcgis 10.4. fault distribution map was prepared. then, by deducing the history of earthquakes in the makran zone, the seismicity formula of this region was calculated and the return period for earthquakes of different magnitudes was estimated. finally, the relationship between the occurrence of earthquakes and mud volcani activity in the makran zone was investigated and compared with similar cases around the world.based on the results, faults with a general e-w trend throughout the makran zone play an important role in the occurrence of earthquakes. the most important of these faults, from south to north, are the main makran thrust, the chahkhan thrust, the qasr-e-qand thrust, and the bashagard thrust. movement along each of these faults and their numerous branches causes earthquakes in this region. based on the earthquakes that occurred in the makran zone, the seismicity formula (logn=2.9-0.8ms) of this region has been determined, and the return period for earthquakes with magnitudes of 5, 6, and 7 on the richter scale has been calculated as once every 22 years, once every 158.5 years, and once every 1222 years, respectively.