ترجمه؛ عرصۀ تقابل زبا‌ن‌ها و فرهنگ‌ها: موردپژوهی ترجمۀ فارسی ابوالقاسم قراگوزلو از اتللوی شکسپیر

ترجمه همواره عرصۀ تقابل زبان‌ها و فرهنگ‌های مختلف است و مترجم، خواسته یا ناخواسته، پیوسته خود را با چالش نشان‌دادن توانایی زبانی خود و نیز قابلیت‌های زبان مقصد روبه‌رو می‌بیند. ابوالقاسم‌خان قراگوزلو، از اولین مترجمان شکسپیر در ایران، به نحوی ارادی و آگاهانه، به چالش ترجمۀ شکسپیر پاسخ می‌گوید و ادعا می‌کند که می‌توان شکسپیر را با اتکا به قابلیت‌های زبان فارسی ترجمه کرد. هدف این مقاله بررسی نقش ترجمه، با سنجش ادعای قراگوزلو، در مواجهه با تفوق زبانی و فرهنگی غرب در دوران قاجار است. بدین منظور، صد نمونه از ترجمۀ او انتخاب و با متن اصلی مقابله شد و معلوم گردید مترجم با پرهیز مطلق از شیوۀ تحت‌اللفظی و به‌عاریت‌گرفتن تعابیر از متن انگلیسی، از دو روش «جایگزینی» (64 مورد) و «خلق» (36 مورد) برای ترجمۀ آنها استفاده کرده است. در «جایگزینی» مترجم برای تعبیرات شکسپیر معادل‌هایی از زبان و متون فارسی یافته و جایگزین کرده و در «خلق» مترجم دست به ابداع تعبیراتی جدید زده و بدین ترتیب نشان داده زبان فارسی بدون استفاده از تعبیرات عاریه‌ای از انگلیسی، از قابلیت کافی برای برگرداندن زبان شکسپیر برخوردار است؛ به‌طوری‌که، به‌صورتی فرضی، قادر بوده این امکان را برای شکسپیر فراهم کند این تراژدی را به زبان فارسی بنویسد. پس مترجم، برخلاف هم‌عصران خود، در دورۀ رونق ترجمه از زبان‌های اروپایی و زمانی که روشنفکران برای پرکردن خلا علمی و اطلاعاتی به دنبال ترجمۀ آثار غربی و مرعوب زبان و فرهنگ غربی بودند، با روش ترجمۀ خود توانمندی و قابلیت زبان فارسی را در مواجهه با انگلیسی نشان داد.