نقش ترجمه در راهیابی تئاتر به صحنۀ نمایش ایران و شکل‌گیری ژانر نمایشنامۀ معاصر فارسی

شکل‌گیری ژانر نمایشنامۀ معاصر فارسی بدون پیش‌زمینۀ تاریخی نبوده است. ذهن ایرانی، هم با سبک گفت‌وگوهای نمایشی آشنا بود و هم با نمایش، که بخش جدایی‌ناپذیر تئاتر است. از میان نمایش‌های ایرانی، تعزیه توانست از مسیر آیینی خود فاصله بگیرد. این نمایش، در گذر زمان متحول شد و از شکل ابتدایی خود، یعنی مراسم سوگواری، به آراستگی یک نمایش ملی رسید و رفته‌رفته، بر جنبه‌های تئاترگونۀ آن افزوده شد؛ بااینکه در دورۀ قاجار زمینۀ تبدیل تعزیه به تئاتری ملی فراهم شده بود، این نمایش به این جایگاه ارتقا نیافت. انقلاب مشروطه و بروز تحولات اجتماعی و سیاسی، منجر به شکل‌گیری نظمی نو در جامعۀ ایرانی شد. در سایۀ بازآرایی نظام چندگانۀ اجتماعی و فرهنگی ایران، مدل نوپای ادبیات نمایشی ایرانی (تعزیه) حمایت اقشار اثرگذار جامعه را از دست داد، به حاشیه رانده شد و به جای آن، مدل ادبیات نمایشی غربی (تئاتر) مورد پذیرش جامعه قرار گرفت. در این فرایند، ترجمه‌ نقشی محوری ایفا کرد. در این مقاله در صدد هستیم در چارچوب نظریۀ نظام چندگانه، به نقش و جایگاه ترجمه در فرایند شکل‌گیری ژانر نمایشنامۀ معاصر فارسی بپردازیم. بدین منظور، ضمن بررسی پیش‌زمینۀ آشنایی ایرانیان با گفت‌وگوهای نمایشی و هنر نمایش و تکامل آنها در راستای شکل‌گیری ادبیات نمایشی، به افراد، متون، رویدادها و رویکردهای اثرگذاری می‌پردازیم که در مقاطع تاریخی، سِیر شکل‌گیری ژانر نمایشنامۀ معاصر فارسی را رقم زدند.