نقش ترجمه در ایجاد بن‌مایۀ «شهر» و «زن» در رمان اجتماعی بوطیقای نظام ادبی اواخر قاجار (1313–1344ق./ 1275–1304ش.)

ژانر رمان اجتماعی در سال‌های اواخر قاجار در بوطیقای نظام ادبی زبان فارسی پدید آمد و در دوره پهلوی اول تا 1320ش. تثبیت یافت. در این نوع ادبی مسئله «شهر» و «زن» دو بن‌مایه اصلی را تشکیل می‌دهند. تحقیق حاضر برآن است تا با استفاده از مدل آزمایشی که محققان برای «تحلیل بوطیقای ترجمه» ساخته‌اند، نقش برخی ژانرهای ترجمه شده را در ایجاد دو بن‌مایه «شهر» و «زن» در رمان اجتماعی بوطیقای نظام ادبی اواخر قاجار (1313–1344ق./ 1275–1304ش.) بررسی کند. براین اساس، ابتدا با مطالعه پیکره‌ای از منابع دست اول دردسترس، مهم‌ترین کتابهای تاریخ ادبیات فارسی و منابع کتابشناختی آثار ترجمه شده دوره موردنظر، مهم‌ترین انگاره‌های بوطیقای نظام ادبی شناسایی شد و مشخص گشت که رمان اجتماعی در قالب انگاره «ادبیات داستانی» قرار می‌گیرد که با «کارکرد انتقادی-اصلاحی و تحت حمایت نظام مطبوعات و چاپخانه‌ها» تولید شده است. سپس 333 اثر ترجمه شده که نگارندگان برای دوره موردنظر شناسایی کرده بودند مورد بررسی قرار گرفت و مشخص شد که ترجمه‌ سفرنامه‌ها و رمان پلیسی-جنایی نقش خود را درایجاد بن‌مایه «شهر» در رمان اجتماعی ایفا کرده‌اند، ترجمه آثار روسو باعث توجه به مضمون «شهر» در تقابل با «روستا» شده، و ترجمه سرگذشت زنان، ادبیات آموزشی-حقوقی زنان و فعالیتهای ترجمه‌ای خودِ زنان در مطبوعات زنان سهم بسزایی در توجه به مسائل «زنان» و شکل­گیری بن­مایه و حضور داستانی «زن» در این نوع رمان داشته اند. به علاوه، این تحقیق نشان می‌دهد که نوع پرداخت به این دو بن­مایه در رمان اجتماعی اواخر قاجار، در مقایسه با آنچه پیش از مشروطه بوده، به‌تدریج تاکید جدیدی می‌یابد، به این معنا که دیگر نگاه به «شهر» و «زن» نگاهی «آرمانی-رمانتیک» نیست، بلکه نگاهی رئالیستی همراه با «رمانتیسمی سیاه» است که شرایط نامطلوب شهر، بویژه تهران، و اوضاع نامناسب زنان را به تصویر می­کشد.