نوآوری های نظری درتحلیل ژئومورفولوژی ایران

ازسال 1378  که اولین کتاب ژئومورفولوژی ایران نگاشته شد تا سال 1403 بالغ برهفت کتاب با همین عنوان منتشرشده است و بررسی سرفصل‌ها و مطالب آن ها، نشان از نوعی تحول در فهم ژئومورفولوژی ایران دارد؛ اگرچه مولفان به شدت متاثر از مبانی زمین شناسی ایران بوده‌اند. همین سیاق در مقالاتی که در زمینه‌ ژئومورفولوژی ایران نگاشته شده، جریان دارد و البته تکوینی قابل تقدیر در کمّی شدن مطالب دیده می‌شود. ازسال 1390 به بعد، کلیدواژگان جدیدی در ادبیّات ژئومورفولوژی ایران همچون؛ هویت مکانی، الگوی زیست جمعی، اقلیم اختری، دستگاه جغرافیایی ایران، ترامتنیت در ژئومورفولوژی، ژئودوالیتی و سازمندی‌های اجتماعی وارد شده است که از تغییر نگرش ژئومورفولوژیست‌های جوان ایرانی  و گرایش آن‌ها به تبیین ارتباط چشم‌اندازهای ژئومورفولوژی با انسان‌های ساکن در این سرزمین حکایت دارد. نکته‌ قابل‌تامل دیگر این ایده‌ها آن است که این واژگان ترجمه‌شده‌ ژئومورفولوژیست‌های دیگر کشورها نیست  و به عبارتی محصول فکری خود این محققان است. این مقاله حاصل تحقیقی در مورد ‌اندیشه‌ها و نوآوری‌های نظری در ژئومورفولوژی ایران است که با استناد به روش فراتحلیل، نظریه‌ها و ایده‌های جدید ژئومورفولوژیست‌های ایران واکاوی شده و نتایج حاصل از آن نشان می‌دهد که؛ ادبیات ژئومورفولوژی جدید ایران، تغییر و گرایش پدیدارشناسانه به خود گرفته است. ژئومورفولوژی جدید ایران از کمند تکرار مباحث زمین‌شناسی، خود را رهانیده و مقولات جدیدی را مطرح می‌سازد که  ادبیات ژئومورفولوژی کلاسیک، کمتر شاهد آن است  و بالاخره این که آن چه در این نوشته‌ها دیده می‌شود، محصول تعمّق و دریافت‌های جدید محققان جوان ایرانی است و کمتر صبغه‌ ترجمه دارد.

theoretical innovations in the analysis of iran's geomorphology

since 1999, when the first book titled geomorphology of iran was written, up until 2024, a total of seven books with the same title have been published. an examination of their chapters and contents reveals a certain evolution in the understanding of iran’s geomorphology, although the authors have been heavily influenced by the foundations of iranian geology. this trend is also evident in articles on the geomorphology of iran, where a commendable shift toward quantitative analysis can be observed. since 2011, new keywords have emerged in the literature on iranian geomorphology, such as spatial identity, collective living patterns, stellar climate, iran’s geographical system, intertextuality in geomorphology, geoduality, and social structuring. these terms reflect a change in the outlook of young iranian geomorphologists and their inclination to explain the relationship between geomorphological landscapes and the inhabitants of this land. another notable point is that these ideas are not translations of foreign geomorphologists’ works but rather the intellectual product of iranian researchers themselves. this paper is the result of research on the theoretical innovations and ideas in iranian geomorphology. through a meta-analysis approach, it examines the new theories and ideas of iranian geomorphologists. the results of this research indicate that the literature on new iranian geomorphology has shifted towards a phenomenological perspective. new iranian geomorphology has freed itself from the repetition of geological discussions, proposing new topics that are rarely seen in classical geomorphological literature.