تدوین چارچوب قضاوت حرفه‌ای در راستای پیاده‌سازی استاندارد ارزش منصفانه

هدف: حرکت به‌سمت استانداردهای حسابداری بین‌المللی، نقش ارزش‌های منصفانه را در گزارشگری مالی، پررنگ کرده است. به‌منظور تعیین ارزش منصفانه در گزارش‌های مالی، تهیه‌کنندۀ این گزارش‌ها از داده‌های ورودی قابل مشاهدۀ مبتنی بر بازار و داده‌های ورودی غیرقابل مشاهدۀ مبتنی بر مفروضات خود واحد گزارشگر، استفاده می‌کند. با توجه به گستردگی قضاوت در تعیین ارزش منصفانه و اهمیت قضاوت پس از تصویب استاندارد حسابداری 42 ایران و نبود رهنمود عملیاتی درخصوص پیاده‌سازی آن، هدف پژوهش حاضر، رسیدن به چارچوبی نظام‌مند در قضاوت در اندازه‌گیری ارزش منصفانه برای تهیه اطلاعات مالی در محیط گزارشگری ایران است.روش: در این پژوهش از روش مرور سیستماتیک مطالعات اسنادی و روش میدانی استفاده شد. داده‌ها با استفاده از دو ابزار مصاحبۀ نیمه‌ساختاریافته با 10 نفر از خبرگان حرفۀ حسابداری و حسابرسی ایران، از چهار گروه «ارزش‌گذاران»، «حسابرسان»، «تهیه‌کنندگان» و «تدوین‌کنندگان مقررات»، از ابتدای سال 1402 تا پایان مرداد ماه 1402 و تحلیل محتوای آن‌ها و پرسش‌نامۀ ساختاریافته بر مبنای منطق فازی از 30 نفر خبره در چهار گروه نام برده، جمع‌آوری شد. این داده‌ها با استفاده از روش دلفی فازی و روش بهترین و بدترین معیار، از طریق توزیع پرسش‌نامۀ بهترین بدترین به 8 خبره، تجزیه‌وتحلیل شدند. از آزمون کروسکال والیس برای مقایسۀ چهار گروه شرکت‌کننده در پژوهش و از روش بهترین بدترین نیز، برای تعیین اهمیت و اولویت‌بندی اجزای چارچوب استفاده شد. همچنین به‌منظور ارزیابی اعتبار داخلی نتایج نهایی پژوهش با 5 نفر خبره مصاحبه شد.یافته‌ها: تدوین چارچوب قضاوت حرفه‌ای در به‌کارگیری استاندارد حسابداری 42 ایران (اندازه‌گیری ارزش منصفانه)، یافتۀ این پژوهش است. «شناسایی حوزۀ قضاوت»، «ارزیابی رهنمودهای حسابداری و حسابرسی»، «جمع‌آوری اطلاعات، تجزیه‌وتحلیل آن»، «نتیجه‌گیری و انجام قضاوت» و «مستندسازی آن»، بخش‌های اصلی چارچوب قضاوت حرفه‌ای را شامل می‌شود.نتیجه‌گیری: قضاوت حرفه‌ای یک مهارت اساسی برای تهیه‌کنندگان، حسابرسان و تنظیم‌کنندگان صورت‌های مالی است؛ به‌ویژه تحت یک سیستم حسابداری مبتنی بر اصول. قضاوت‌کردن دشوار است و لزوماً یک پاسخ برای آن وجود ندارد. از طرف دیگر، اندازه‌گیری ارزش منصفانه همواره با قضاوت همراه است و این پتانسیل را دارد که سوگیری را در صورت‌های مالی وارد کند؛ بنابراین براساس این پژوهش پیشنهاد می‌شود که به‌منظور افزایش کیفیت گزارشگری مالی، در تهیۀ اطلاعات مالی چارچوب قضاوت، یعنی شناسایی حوزه، ارزیابی رهنمودهای حسابداری و حسابرسی، جمع‌آوری اطلاعات، انجام قضاوت و مستندسازی صورت پذیرد. به عبارت دیگر، اعتبار و سودمندی گزارشگری مالی به قضاوت‌های درست بستگی دارد؛ به‌ویژه با پیچیده‌ترشدن معاملات تجاری. همچنین مهم است که بتوان قضاوت‌ها را در زمان صدور گزارش و در پرتو واقعیات و شرایط موجود که معقول هستند، ثابت کرد. تهیه‌کنندگان و حسابرسان نیز پیشنهاد کرده‌اند که این امر می‌تواند تا حدی از چالش‌های نظارتی بعدی با بهره‌گیری از آینده نگری محافظت کند. خبرگان معتقدند که یک چارچوب قضاوت حرفه‌ای، کیفیت و یکپارچگی قضاوت‌های انجام شده را بهبود می‌دهد و در نتیجه، اعتماد به عملکرد استانداردهای حسابداری مبتنی بر اصول را تقویت می‌کند.

developing a professional judgment framework for implementing the fair value standard

objectivethe transition toward international financial reporting standards (ifrs) has emphasized the role of fair value in financial reporting. to determine fair value in financial reports, preparers rely on observable market-based inputs and unobservable inputs derived from the reporting entity’s assumptions. given the extensive reliance on professional judgment in determining fair value, particularly following the approval of iranian accounting standard no. 42, and the lack of operational guidelines for its implementation, this study aims to develop a systematic framework for professional judgment in fair value measurement to enhance the preparation of financial information in iran.methodsthis study utilized a combination of systematic literature review and fieldwork methods. data were collected through semi-structured interviews with 10 iranian accounting and auditing experts from four groups—valuers, auditors, preparers, and regulators—conducted between the beginning and end of august 2023. additionally, a structured questionnaire based on fuzzy logic was administered to 30 experts from the same groups, and the delphi method was applied to analyze the results. the best-worst method (bwm) was also used to assess the significance and prioritize the components of the framework with input from 8 experts. the kruskal-wallis statistical test was employed to compare the views of the four groups, and follow-up interviews with 5 experts were conducted to evaluate the internal validity of the findings.resultsthe study resulted in developing a professional judgment framework for implementing iranian accounting standard no. 42 (fair value measurement). the framework comprises the following key components: (1) identifying the scope of the judgment, (2) evaluating accounting and auditing guidelines, (3) collecting relevant information and analyzing them, (4) concluding and making a judgment, and finally (5) documenting the rationale of professional accounting judgment.conclusion professional judgment is a crucial skill for preparers, auditors, and regulators of financial statements, particularly under a principles-based accounting regime. however, making such judgments can be challenging, and there is not always a single correct answer. also, fair value measurement inherently involves judgment, which introduces the potential for bias in financial statements. a structured professional judgment framework is recommended to improve the quality of financial reporting. this framework includes identifying the judgment scope, evaluating accounting and auditing guidelines, gathering relevant information, forming judgments, and thoroughly documenting them. the credibility and utility of financial reporting are highly dependent on sound judgments, particularly as business transactions become increasingly complex. moreover, the ability to demonstrate that judgments are reasonable at the time of reporting, given the prevailing facts and circumstances, is crucial. preparers and auditors suggest that such a framework could mitigate future regulatory challenges by leveraging foresight. experts assert that adopting a professional judgment framework enhances the quality and consistency of judgments, ultimately reinforcing trust in principles-based accounting standards.