الگوی مفهومی تردید حرفه‌ای حسابرسان با استفاده از تحلیل دلفی

هدف: یکی از اصول بسیار مهم و مطرح در حسابرسی تردید حرفه‌ای است. طبق استانداردهای حرفه‌ای، شک به‌عنوان نگرش حسابرس به ارزیابی انتقادی شواهد حسابرسی تعریف می‌شود. تردید حرفه‌ای نوعی نگرش است که لازمۀ آن، وجود ذهن پرسشگر و ارزیابی نقادانه شواهد توسط حسابرس است. اصل تردید حرفه‌ای، به‌طور گسترده در استانداردهای حسابرسی ریشه دوانده است و نظارت‌کنندگان در سراسر جهان، اغلب کمبود شک را یکی از دلایل اساسی کاستی‌های حسابرسی معرفی کرده‌اند؛ اما همیشه نمی‌توان تردید بدون پشتوانه را ملاک کاستی حسابرسی قرار داد. ادبیات حسابرسی و حسابداری، عوامل مختلفی را دلیل این امر می‌داند که فزونی و کاستی این مهم، می‌تواند پیامدهای مختلفی به همراه داشته باشد. برای مدیریت پیامدهای احتمالی، پژوهش حاضر با هدف ارائۀ الگوی مفهومی تردید حرفه‌ای حسابرسان اجرا شده است.روش: پژوهش حاضر از نوع تحقیقات کیفی و اکتشافی است. داده‌های پژوهش از مبانی نظری و همچنین، از طریق مصاحبه با افراد خبره در حوزۀ رفتارشناسی حسابرسی در سال 1403 گردآوری شده است. مشارکت‌کنندگان پژوهش 18 نفر از خبرگان بودند که به‌روش نمونه‌گیری هدفمند انتخاب شدند. با استفاده از تحلیل دلفی و به‌کمک نظر خبرگان قبلی و جدید، عوامل احصا و تایید شدند.یافته‌ها: بر اساس نتایج عوامل موثر بر تردید حرفه‌ای حسابرس عبارت‌اند از: مولفه‌های ابعاد فرهنگی، اختلال‌های شخصیتی، اخلاق حرفه‌ای، اخلاق حسابداران، استقلال حسابرسان، اعتماد، بی‌طرفی حسابرس، قضاوت حسابرس، تجربۀ حسابرس، ادراک حسابرس، ایدئولوژی سیاسی حسابرس، تعهد حرفه‌ای، تقلب، جنسیت حسابرس، چرخش حسابرس، ردۀ حسابرسی، حق‌الزحمۀ حسابرسی، سبک رهبری حسابرس، سرمایۀ اجتماعی، تردید حسابرس، شناخت صاحب‌کار، شهرت حسابرس، صلاحیت حسابرس، تفکرهای حسابرس، عملکرد حسابرس، فرسایش قدرت در حسابرسی، کیفیت حسابرسی، مولفه‌های رفتاری حسابرسان، هویت، ویژگی‌های شرکت، ویژگی‌های صنایع، ساختار مالکیت، ویژگی‌های نظارتی، کیفیت اطلاعات، ویژگی‌های بازار شرکت، ریسک شرکت، سطح اهمیت، ویژگی‌های هیئت‌مدیره، آموزش، سابقۀ حسابرسی حسابرس از صاحب‌کار قبلی، نوع اظهارنظر قبلی حسابرس از صاحب‌کار، پیچیدگی کار صاحب‌کار، فناورانه بودن نوع فعالیت صاحب‌کار، شیوۀ برنامه‌ریزی کار حسابرسی توسط حسابرس، ذهن پرسشگر، ترک قضاوت، اتکا به خود، خودباوری، فشار کاری، حجم کاری و انگیزه. گفتنی است که این عوامل، مدل مفهومی تردید حرفه‌ای حسابرس را تشکیل می‌دهند.نتیجه‌گیری: حسابرسان در فرایند حسابرسی با عوامل مختلفی روبه‌رو هستند که می‌تواند بر میزان تردید حرفه‌ای آن‌ها تاثیرگذار باشد؛ از این رو آن‌ها باید در سطح فردی، محیطی، اجتماعی و اقتصادی این عوامل را تحلیل کنند و آموزش‌های لازم را جهت پیشگیری منطقی دیده باشند. همچنین، به صاحب‌کار و ویژگی‌های محیط حسابرسی توجه ویژه‌ای داشته باشند؛ زیرا صاحب‌کار و نوع ارتباط با آن، می‌تواند از عوامل تاثیرگذار بر میزان تردید حرفه‌ای باشد. اطلاعات از بابت نحوۀ ارائه و افشا و همچنین، پیچیدگی آن، می‌تواند میزان تردید آن‌ها را افزایش دهد؛ از این رو تردید حرفه‌ای، قضاوت حرفه‌ای را به‌دنبال خواهد داشت.

a conceptual model of professional skepticism in auditors: a delphi analysis

objectiveone of the most important principles in auditing is professional skepticism. according to professional standards, skepticism is defined as the auditor’s attitude toward the critical evaluation of audit evidence. professional skepticism is an attitude that requires the auditor to have a questioning mind and critically evaluate evidence. the principle of professional skepticism is deeply rooted in auditing standards, and regulators around the world often identify a lack of skepticism as one of the fundamental reasons for audit deficiencies. however, unjustified skepticism cannot always be considered a criterion for audit deficiencies. the auditing and accounting literature considers various factors as the reason why the excess and deficiency of this factor can have different consequences. to manage possible consequences, the present study aims to present a conceptual model of auditors’ professional skepticism.methodsthis study is a qualitative and exploratory research project conducted by interviewing experts in the theoretical foundations of behaviorism and auditing. information was collected using purposeful sampling with the participation of 18 experts in 2025. in the next stage, the collected factors were confirmed using delphi analysis and the opinions of 12 previous and new experts.resultsthe results showed that the components affecting auditors’ professional skepticism include: cultural dimensions, personality disorders, professional ethics, accountant ethics, auditor independence, trust, auditor impartiality, auditor judgment, auditor experience, auditor perception, auditor political ideology, professional commitment, fraud, auditor gender, auditor turnover, audit category, audit fee, auditor leadership style, social capital, auditor skepticism, client recognition, auditor reputation, auditor competence, auditor thoughts, auditor performance, power erosion in auditing, audit quality, auditor behavioral components, identity, company characteristics, industry characteristics, ownership structure, supervisory characteristics, information quality, company market characteristics, company risk, level of importance, board characteristics, education, auditor audit history of a client, type of auditor’s previous opinion on a client, complexity of the client’s work, technological nature of the client’s activity, auditor’s way of planning audit work, questioning mind, judgment abandonment, self-reliance, self-confidence, work pressure, workload, and motivation. these factors constitute the conceptual model of auditors’ professional skepticism.conclusionauditors face various factors in the audit process that can affect their level of professional skepticism. therefore, they must analyze the cases at the individual, environmental, social, and economic levels and receive the necessary training for logical prevention. they should pay special attention to the client and the characteristics of the audit environment because the client and the type of relationship with it can be factors affecting the level of professional skepticism. the way information is presented and disclosed, as well as its complexity, can increase auditors’ skepticism. therefore, professional skepticism will lead to professional judgment.