تنظیم هوش مصنوعی به منظور تامین و تضمین حقوق عامه

هوش مصنوعی فناوری رو به گسترشی است که عرصه ‏های مختلف زندگی انسان را نه فقط تحت تاثیر که به‌زودی به تمامه متحول می‌کند و بعضاً به‌طور کامل در اختیار می‏ گیرد، کما اینکه تنها با ملاحظۀ تعداد سامانه‏ های قانون برنامۀ هفتم پیشرفت (مصوب 1403) که بالغ بر ده‏ ها سامانه می‏شود و تمامی خدمات حیاتی، اجتماعی، اقتصادی، حقوقی و قضائی همۀ ایرانیان و ساکنان کشور را شامل می ‏گردد. در این مسیر هرچند گام‏ های اولیۀ توسعۀ هوش مصنوعی مدعی افزایش رفاه و توسعه بوده و هست، ولی مسائل هوش مصنوعی بر زندگی اجتماعی، اخلاقی و فرهنگی، امنیت و ایمنی حیات بشریت، جریان عدالت، توزیع عادلانۀ ثروت و قدرت، مبارزه با جرم و فساد، ثبات کار و اشتغال، حفظ حریم خصوصی و داده‏ های شخصی، رعایت قواعد رقابت در تجارت و کسب و کار، امنیت روانی جامعه و ... انکارناپذیر است. نگارندۀ این مقاله با رویکرد تطبیقی و روش توصیفی تحلیلی به این پرسش پاسخ می‏دهد که از حیث حقوقی چگونه می‏توان فناوری هوش مصنوعی را به‌منظور تامین و تضمین حقوق عامه مدیریت کرد؟. یافته ‏های این تحقیق مطابق تعهدات عام دولت مبنی بر اجرا و تامین حقوق عامه در اصل سوم قانون اساسی و وظیفۀ قوۀ قضائیه مبنی بر احیا و استیفای حقوق عامه به‌موجب اصل 156، بر لزوم وضع قانون  اختصاصی، تعیین حمایت‏ ها و محدودیت‏ ها، ایجاد نهاد تنظیم ‏گر در نقطۀ تعادل حقوق عامه و حق بر توسعه، عدم واگذاری کامل تصمیم‏ گیری و صدور رای (اداری/شبه قضائی و قضائی) به ماشین، و اعمال نظارت قضائی بر این فناوری در سپهر عمومی دلالت می‏ کند.

management of artificial intelligence to secure and guarantee public rights

artificial intelligence (ai) is a rapidly expanding technology that not only influences but will soon fundamentally transform various aspects of human life, and in some cases, take complete control. this is evident from the numerous systems outlined in the seventh development plan law (approved in 1403/2024), encompassing dozens of platforms that cover critical, social, economic, legal, and judicial services for all iranians and residents of the country. while the initial steps in ai development have claimed to enhance welfare and progress, the impacts of ai on social, ethical, and cultural life, human safety and security, the administration of justice, equitable distribution of wealth and power, crime and corruption prevention, employment stability, protection of privacy and personal data, compliance with competition rules in trade and business, and societal psychological security are undeniable. this article, employing a comparative and descriptive-analytical approach, addresses the question: from a legal perspective, how can ai technology be managed to secure and guarantee public rights? the findings of this study, in line with the general obligations of the state to implement and secure public rights under article 3 of the constitution and the judiciary’s duty to restore and uphold public rights under article 156, emphasize the necessity of enacting specific legislation, establishing protections and limitations, creating a regulatory body at the intersection of public rights and the right to development, preventing complete delegation of decision-making and issuance of rulings (administrative, quasi-judicial, and judicial) to machines, and enforcing judicial oversight over this technology in the public sphere.