مشروعیت و مشارکت سیاسی در اندیشه فقهای شیعه

یکی از مسائل مهم تاثیرگذار بر موضوع حاکمیت سیاسی مردم در حوزه عمومی و بطور کلی دمکراسی در کشورهای اسلامی دیدگاه های فقیهان به اصل انتخابات و به طور کلی مشارکت مردم در سرنوشت خویش است. برداشت های اجتهادی فقهای شیعه که از منابع و متون اسلامی، آیات و روایات و متاثر از مقتضیات زمان و مکان است، طیف وسیعی از ً متضاد را سبب گردیده است. با توجه به دیدگاههای متفاوت، نظریات مختلف و بعضا در خصوص مبانی مشروعیت و مشارکت سیاسی سئوالی که مطرح میشود این است که بر اساس مبانی فقهی شیعه در بین فقهایی که به حاکمیت سیاسی فقیه در عصر غیبت اعتقاد دارند، مبنای مشروعیت بخش نظام اسلامی ناشی از شرع انور است یا از رای ، نظر و اراده مردم ناشی می شود؟ نسبت رای مردم و والیت فقیه چیست؟ پاسخ های سه گانه یا فرضیه های جانشین یا رقیب در قالب سه گفتمان فقهی مطرح میشوند؛ 1- مبنای مشروعیت بخش نظام اسلامی، ناشی از قوانین شرع است و جمهور مردم در مشروعیت بخشی به نظام اسلامی دخالت ندارند (نظریه انتصاب). 2 - در نظام اسلامی جمهور مردم مسلمان بنا بر خرد جمعی این نظام را آزادانه بر سرنوشت خویش حاکم می کنند (نظریه توکیل) 3- در نظام سیاسی دولت – امامت مبنای مشروعیت، قوانین اسلامی پذیرفته شده از ناحیه جمهور مردم مسلمان است. به عبارت دیگر با تفکیک مشروعیت و مقبولیت زمانی که بین قوانین شرع و رای مردم اتفاق و هماهنگی ایجاد شود نظام اسلامی تحقق عینی می یابد. براساس این نظریه فقهی همانند دوره حاکمیت معصوم مشروعیت همانند ضرورت وجود حکومت در حوزه فلسفه سیاسی و عامل توجیه کننده اعمال قدرت است و زمانی که سیاست و عملکرد نظام سیاسی مورد قبول مردم قرار گیرد مقبولیت هم حاصل می شود. مشروعیت والیت همانند نظریه نصب از ناحیه قانون شرع است و بیعت و رای مردم همانند نظریه وکالت، والیت را از قوه به فعل در آورده و مبسوط الید می کند. توضیح و تبیین فرضیه های فوق با استفاده از روش توصیفی، تحلیلی انجام پذیرفته است و داده ها هم با استفاده از شیوه اسنادی و کتابخانه ای عمدتا از منابع و متون دست اول بهره مورد بهره برداری قرار گرفته است.

Legitimacy and political participation in the thought of Shia Faqihs

A key important factor in Muslim countries and in relation to public domain, especially with regards to democracy is religious scholars’ viewpoints. Their jurisprudential perceptions which are based on Islamic resources (the Quran and narrations form the Prophet) and influenced by contextual elements such as time and geography have resulted in a wide spectrum of various and even contradictory positions. Given this, different questions arise about origins of legitimacy, compliance and political participation, e.g. how does Islam compromise with republicanism? And also; in an Islamic society the ruler is people’s representative who is appointed by them to govern the society on their behalf or he has custodianship over people? On what basis does an Islamic political system gain its legitimacy; people’s vote or religious authorities? And finally, what relationship does exist between people’s vote and the Guardianship of an Islamic Jurist or Wilayate Faqih? Some ShiaMuslim scholars in answering the above questions believe that the religious political authority is only for the prophet Muhammad and his infallible successors (P.B.U.T) and there is no such a right for anyone else. They restrict a faqih’s socialpolitical authority only to the area which is known as Hesbiyah affairs in the Islamic literature. In contrast, those scholars who believe in the same authority with the prophet for the jurists have created three different discourses in this field. First: An Islamic political system obtains its legitimacy from the law of sharia and therefore people has no interference or contribution in this ground (the appointing theory or the law of sharia). Second: People freely and in accordance with collective wisdom choose an ئIslamic system to govern them (the representative theory). Third: those Islamic laws accepted by majority of Muslims is the basis of legitimacy in an Islamic political system (stateImamat theory). In other words, the third discourse with differentiating between legitimacy and compliance stress on this fact that an Islamic political system will be actualized only if people’s vote meet with the law of sharia. According to this jurisprudential verdict, while the custodianship aspect of a ruler (wilayat) receives its legitimacy from the sharia that is similar to the appointing theory but it is the public vote that makes applicable the custodianship in the socialpolitical arena; like the representative theory.