پژوهشی در آرایه‌های گچی بندر تاریخی نَجیرم

 نخستین نشانه‌ها از کاربرد گچ و آرایه‌های گچی از دورۀ ایلام است. از دورۀ هخامنشی برای سفیدکاری دیوارها و ستون‌های چوبی از گچ استفاده‌شده و استمرار استفاده از آرایه‌های گچی در تزئین بناها در دورۀ اشکانی است. در دورۀ ساسانی استفاد از گچ نه‌تنها به‌عنوان پوشش دیوارها به‌کار می‌رفت، بلکه به‌دلیل خاصیت شکل‌پذیری گچ، دیوارهای گلی و سنگی را زینت می‌بخشید. در این دوره روش‌های آرایه‌های گچی رو به تکامل گذاشت و در دوران اسلامی با تنوع بیشتری تداوم یافت. در سواحل شمالی خلیج‌فارس تعداد فراوانی از آرایه‌های گچی‌ دورۀ ساسانی و اوایل اسلام در بندر تاریخی سیراف توسط «وایت هاووس» معرفی شده است. در طی بررسی و شناسایی باستان‌شناسی بندر تاریخی نجیرم که در 10 کیلومتری غرب شهرستان دیر واقع‌شده است، مواد فرهنگی سطح محوطه شامل: قطعات سفال، شیشه، اشیاء فلزی، سکه و قطعات آرایه‌های گچی مورد مطالعه قرار گرفت. درمیان یافته‌های فرهنگی سطح این محوطه، قطعات آرایه‌های گچی به‌دلیل فراوانی و تنوع زیاد از اهمیت زیادی برای مطالعات باستان‌شناسی، تاریخ‌نگاری و بازسازی تاریخی بندر تاریخی نجیرم برخوردار است. در این بررسی میدانی، قطعات آرایه‌های گچی‌های دورۀ ساسانی-اوایل اسلام بر دامن تپه‌های مشرف به دریا و تعداد کمتری از ترانشۀ لایه‌نگاری جمع‌آوری گردید. در این پژوهش به مطالعۀ آرایه‌های گچی‌های مکشوف از نجیرم پرداخته و نمونه‌های موجود براساس نوع نقوش آرایه‌های گچی طبقه‌بندی خواهد شد. تنوع و تعداد زیاد قطعات آرایه‌های گچی باوجود فقدان کاوش باستان‌شناسی نشان‌دهندۀ وجود سازه‌های بزرگ مذهبی و بناهای عام‌المنفعه، رونق تجارت و ساخت بناهای فاخر در میان بافت شهری آن‌ است. آرایه‌های گچی‌ بندر تاریخی نجیرم قابل مقایسه با آرایه‌های گچی‌ سیراف در دورۀ ساسانی و سده‌های نخستین بعد از اسلام است. مهم‌ترین اهداف این پژوهش مطالعۀ نقوش به‌کار رفته در آرایه‌های گچی‌ نجیرم و طبقه‌بندی آن‌ها جهت تعیین کاربری و تاریخ‌گذاری آن‌ها است. آرایه‌های گچ‌بری بندر تاریخی نجیرم به انواع هندسی، اسلیمی، سامرا نوع c، عناصر معماری، گیاهی، نیم‌ستون، کتیبه، کاربردی و نقوش ترکیبی تقسیم می‌شوند؛ هم‌چنین مطالعۀ تکنیک ساخت و مقایسه تحلیلی نقوش با نمونه‌های مشابه در خلیج‌فارس، به‌ویژه بندر تاریخی سیراف و بردستان از دیگر اهداف این پژوهش باستان‌شناختی است. 

a study on the stucco decorations of the historical port of najirom

plaster was used to whitewash walls and wooden columns from the achaemenid period, and the use of stucco continued to decorate buildings in the parthian period. in the sassanid period, plaster was used not only as a covering for walls, but also, due to the malleability of plaster, it was used to decorate mud and stone walls. during this period, plaster carving methods began to evolve and continued with greater variety in the islamic period. on the northern coast of the persian gulf, a large number of plaster carvings from the sassanid and early islamic periods have been introduced by whitehouse in the historical port of siraf. during the archaeological investigation and identification of the historical port of najirom, which is located ten kilometers west of the city of dayer, cultural materials on the surface of the site, including pottery fragments, glass, metal objects, coins, and plaster fragments, were studied. among the cultural findings on the surface of this site, plaster fragments are of great importance for archaeological studies, historiography, and historical reconstruction of the historical port of najirom due to their abundance and great diversity. in this field study, fragments of sasanian-early islamic stucco carvings were collected on the slopes of hills overlooking the sea and a smaller number from stratigraphic trenches. in this research, the stucco carvings discovered from najirom will be studied and the existing samples will be classified based on the type of stucco carvings. the variety and large number of stucco fragments, despite the lack of archaeological excavation, indicate the existence of large religious and public buildings, the prosperity of trade, and the construction of luxurious buildings within its urban fabric. the stucco carvings of the historical port of najirom are comparable to those of siraf in the sassanid period and the first centuries after islam.