مطالعۀ نمونه‌های کمتر شناخته‌شدۀ کاشی‌کاری در دورۀ ایلخانان و جانشینان آن‌ها

بسیاری از ابنیۀ دوران ایلخانی و مظفری تا به امروز باقی‌مانده‌اند؛ اما آثار کاشی‌کاری برخی از آن‌ها دیگر بر بدنۀ بناها قرار ندارد، به موزه‌ها منتقل شده‌اند یا برای همیشه از بین رفته‌اند. درمیان ابنیۀ دارای تزئینات کاشی‌کاری این دوران، مواردی وجود دارد که در منابع نامی از آن‌ها برده‌نشده، یا بررسی‌های صورت‌گرفته از آن‌ها مختصر و مربوط به سال‎های دور است و وضعیت کاشی‌کاری آن‌ها تا به امروز بسیار تغییر کرده است. مقالۀ حاضر، با طرح این پرسش که، تزئینات کاشی‌کاری ناشناخته و کمتر شناخته‌شدۀ دوران ایلخانی و مظفری شامل چه مواردی می‌شود و جایگاه آن‌ها در سیر و تحول کاشی‌کاری ایلخانی و مظفری چیست؟ با رویکردی تاریخی‌-‌تطبیقی، به معرفی، مستندنگاری و بررسی تزئینات کاشی‌کاری آن‌ها پرداخته است. داده‌های این پژوهش، براساس واکاوی منابع مکتوب و بررسی‌های میدانی در ایران کنونی، ازمیان 64 بنا شناسایی و گردآوری شده‌اند. تاکید بر آثاری است که هم‌چنان در ابنیه باقی‌مانده‌اند و فاقد تاریخ دقیق هستند. در این‌راستا، ابتدا بناها به‌طور اجمالی معرفی شده‌اند، سپس تزئینات مورد نظر توصیف و شرایط کنونی آن‌ها ذکر شده و درنهایت، با مقایسه با موارد مشابه، تاریخی برای آن‌ها پیشنهاد شده است. در این بررسی‌ها مشخص شد انواع کاشی، مانند معرق، معقلی، تراش، تا انواع کاشی‌هایی ازجمله طلاچسبان و زرین‌فام، در ابنیۀ این دوران وجود دارند که هم‌چنان ناشناخته باقی‌مانده‌اند. مقایسۀ آن‌ها نشان می‌دهد درحالی‌که تاثیرات بین‌منطقه‌ای وجود داشته است؛ به‌طورمثال، -میان آذربایجان تا ورامین- سنت‌های منطقه‌ای نیز در جریان بوده‌اند. 

a study of lesser-known examples of tilework during the ilkhanid period and their successors

as a result of significant developments and innovations in tilework during the ilkhanid and muzaffarid periods, a large number of architectural structures from this era were adorned with various types of decorative tiles. many examples of these artworks have survived to the present day; however, the tilework of some buildings has either been removed from the original structures, transferred to museums, or lost entirely. through field investigations conducted by the authors, it was discovered that several buildings from this period still retain tile decorations, yet have received little to no scholarly attention. in some cases, the existing studies are outdated, and the tilework has undergone substantial changes since they were last documented. revisiting these lesser-known examples is essential for both preserving them and gaining a deeper understanding of the evolution of iranian tilework. this article explores the following key question: what are the lesser-known or undocumented examples of tile decoration from the ilkhanid and muzaffarid periods, and what roles do they play in the broader trajectory of tilework development during these eras? employing a historical-comparative approach, this study identifies, documents, and analyzes these lesser-known tile decorations. the data presented are derived from a combination of literary sources and fieldwork conducted across present-day iran, resulting in the identification of 64 relevant buildings. the focus is primarily on surviving tile decorations lacking precise dates. each structure is briefly introduced, its decorative elements are described, their current conditions outlined, and comparative analysis used to suggest chronological placement. findings indicate a variety of tile types such as mosaic (muʿaraqe), maʿqilī (square kufic), and cutting (tarash), as well as styles like luster and gilded still exist but remain understudied. comparative analysis reveals both interregional influences (e.g., between azerbaijan and varamin) and the persistence of local artistic traditions.