مظاهر عرف‌گرایی در هنرهای دورۀ ایلخانی با تحلیلی بر داده‌های باستان‌شناختی و تاریخی این دوره

روش‌ها و رویکردهای مختلف در مطالعۀ هنر و باستان‌شناسی دورۀ ایلخانی، نتایج گوناگون و بعضاً ضدونقیضی به‌بار آورده است؛ بااین‌وجود اکثر پژوهشگران معتقدند در آثار باقی‌مانده از این دوره، سبک‌ها، شیوه‌ها و نیروهای مختلفی تاثیرگذار بوده که با مطالعه و بررسی دقیق تا حد امکان می‌توان پارادایم‌های دخیل را شناسایی کرد. هدف پژوهش حاضر، مطالعه و تحلیل مظاهر عرف‌گرایی و مفاهیم سنتی مغولی در مهم‌ترین آثار معماری، نگارگری و سکه‌های باقی‌مانده از دورۀ ایلخانی با استناد بر مبانی جامعه‌شناسی هنر و مکاتب تکامل تاریخی و اقتصادی است. پژوهش حاضر به‌دنبال پاسخ به این پرسش است که عرفضگرایی و سنن ایلی مغولان تا چه حد و به چه نحوی در آثار موردمطالعه نمود ‌یافته است؟ این پژوهش از گونۀ پژوهش‌های کیفی است و با رویکرد توصیفی- تحلیلی به مطالعۀ داده‌ها پرداخته است. داده‌ها به روش کتابخانه‌ای و میدانی گردآوری شده است. طبق یافته‌های پژوهش، مفاهیم عرفی و ایلی مغولان اولیه بعد از شروع حملات، به‌طور کامل حذف و یا مستحیل‌نشده و در برخی موارد به مناطق غربی تصرف‌شده، ازجمله ایران منتقل‌شده و تاحدودی در آثار مختلف قابل شناسایی است. این مضامین در برخی آثار معماری، نگارگری و سکه‌های ایلخانی به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم نمود‌یافته است. مضامین عرفی و ایلی مغولی در نحوۀ مکان‌گزینی در تاسیس شهرهای جدید ایلخانی و مجموعه‌های معماری به تبعیت از سنن استپی، کاشت و پرورش گیاهان استپی در باغ‌ها و محوطه‌های بناها، اهمیت اردو بازارها، تاثیر از تزئینات و ساختار یورت‌های مغولی در شکل برخی از قبور ایلخانی و همچنین تاثیر مادرسالاری و رسوم سوگواری رایج در بین مغولان اولیه در مضامین برخی نگاره‌های شاهنامۀ بزرگ مغولی و مفاهیم اویغوری در عناصر بصری سکه‌های ایلخانی قابل مشاهده است.

manifestations of traditionalism and mongol tribal concepts in the arts of the ilkhanid period: an analytical study based on archaeological and historical data

various methods and approaches in the study of ilkhanid art and archaeology have led to diverse and sometimes contradictory results. nevertheless, most researchers agree that the surviving works from this period were influenced by various styles, methods, and forces, and that through detailed study and examination, the involved paradigms can be identified as much as possible. the aim of the present research is to study and analyze the manifestations of traditionalism and mongol tribal concepts in the most important examples of ilkhanid architecture, painting, and coinage, based on the foundations of the sociology of art and schools of historical and economic evolution. this research seeks to answer the question: to what extent and in what manner have the traditionalism and tribal traditions of the mongols manifested in the studied works? this research is a type of qualitative research and has examined the data through a descriptive-analytical approach. the data were gathered through both library and fieldwork methods. according to the findings, the traditional and tribal concepts of the early mongols were not entirely removed or assimilated after the onset of the invasions, and in some cases, they were transferred to the western regions they occupied, including iran, and can be identified to some extent in various works. these themes are manifested directly or indirectly in some ilkhanid architectural works, paintings, and coinage. mongol traditional and tribal themes are evident in the selection of sites for the establishment of new ilkhanid cities and architectural complexes, in accordance with steppe traditions; in the planting and cultivation of steppe plants in gardens and building grounds; the importance of ordu bazars; the influence of the decorations and structure of mongolian yurts in the form of certain ilkhanid tombs; as well as the influence of matriarchy and mourning customs common among early mongols in the themes of some illustrations from the great mongol shahnameh and the presence of uyghur concepts in the visual elements of ilkhanid coins.