واکاوی تاثیرات نظام اقتصادی صفوی بر سازمان‌دهی فضایی شهر اصفهان با رویکرد ارتباط معماری و شهرسازی

دورۀ صفوی به‌عنوان یکی از ادوار مهم و برجسته در تاریخ ایران، تحولات بنیادینی را در ساختارهای فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و کالبدی شهرهای ایران رقم‌زد. در این‌میان، شهر اصفهان که در جایگاه پایتخت صفویان قرار داشت، تجلی‌گاه عینی این تحولات و بازتاب‌دهندۀ نظام سیاسی، اجتماعی و اقتصادی حاکم در آن عصر به‌شمار می‌آید. این شهر در دوران مذکور، تغییرات شگرفی را در سامان‌دهی فضایی خود تجربه نمود؛ با این‌وجود، بررسی نحوۀ تاثیرگذاری نظام اقتصادی صفوی بر ساختار فضایی اصفهان در مقایسه با دیگر ابعاد، کمتر موردتوجه محققان قرارگرفته است. پژوهش حاضر قصد دارد، به تحلیل و تبیین نحوۀ تاثیرگذاری نظام اقتصادی صفوی بر سازمان فضایی شهر اصفهان از رهگذر بررسی پیوندهای میان معماری و شهرسازی در این دورۀ تاریخی بپردازد. این تحقیق با رویکرد کیفی و روش تاریخی-تحلیلی و با اتکا به منابع کتابخانه‌ای و اسنادی انجام‌شده است. به‌منظور دستیابی به نتایج دقیق‌تر، میدان نقش‌جهان و بافت پیرامونی آن به‌عنوان مطالعۀ موردی برگزیده‌ شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که الگوهای اقتصادی حاکم در این دوره به‌صورت مستقیم بر شکل‌گیری فضاهای عمومی، ساختار بازارها و نحوۀ استقرار محلات شهری اثرگذار بوده است. گسترش شبکه‌های تجاری و توسعۀ زیرساخت‌های ارتباطی و خدماتی در سایۀ سیاست‌های اقتصادی صفوی، تاثیرات عمیقی بر سازمان فضایی شهر اصفهان به‌جا گذاشت. نتیجۀ نهایی تحقیق حاکی از آن است که میان نظام اقتصادی و سازمان فضایی شهر اصفهان در دورۀ صفویه، ارتباطی تنگاتنگ و متقابل برقرار بوده است. هم‌پیوندی میان معماری و شهرسازی در فرآیند فضاسازی‌های شهری کاملاً مشهود بوده و همگرایی ابعاد اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در شکل‌دهی به هویت بصری و فرم فضایی شهر اصفهان، نقشی محوری ایفا کرده است.

analyzing the impact of the safavid economic system on the spatial organization of isfahan, with an approach to the relationship between architecture and urban planning

the safavid era stands as a pivotal period in iranian history, ushering in fundamental transformations across the cultural, social, economic, and physical structures of iranian cities. among these, isfahan, as the safavid capital, served as a tangible manifestation of these changes, reflecting the prevailing political, social, and economic systems of its time. during this era, the city underwent significant spatial reorganization. however, the specific impact of the safavid economic system on isfahan’s spatial structure has received comparatively less attention from researchers.this study aims to analyze and elucidate how the safavid economic system influenced the spatial organization of isfahan, examining the intricate connections between architecture and urban planning during this historical period. employing a qualitative approach with a historical-analytical method, and relying on library and archival sources, this research selected naqsh-e jahan square and its surrounding fabric as a case study to achieve more precise results.the findings indicate that the dominant economic patterns of the safavid period directly influenced the formation of public spaces, the structure of bazaars, and the arrangement of urban neighborhoods. the expansion of trade networks and the development of communication and service infrastructures, spurred by safavid economic policies, left a profound impact on isfahan’s spatial organization. the research ultimately concludes that a close and reciprocal relationship existed between the economic system and the spatial organization of isfahan during the safavid era. the strong interrelationship between architecture and urban planning was clearly evident in the city’s spatial development, with the convergence of economic, social, and cultural dimensions playing a central role in shaping isfahan’s visual identity and spatial form.