تاب‌آوری محوطه‌های میراث جهانی پارسه پاسارگاد در برابر بحران‌ های زیست‌ محیطی با استفاده از خلاقیت و دانش سنتی هخامنشی

خشکسالی و برداشت بی‌ رویۀ آب نتیجۀ سیاست‌های چند دهۀ گذشته در اراضی کشاورزی دشت‌های مرودشت و پاسارگاد باعث ایجاد ترک‌ها، فروچاله و اسفنجی شدن بافت خاک و نهایتاً نشست سطح عمومی دشت شده است. این عوارض تهدیدی آشکار برای منطقه تاریخی و محوطه‌های ارزشمند جهانی به‌شمار می‌رود. امروزه رجوع به خلاقیت‌های به‌کاررفته برای مهار یا چیرگی بر تاثیرات مخرب محیط طبیعی، می‌تواند الگویی جهت برون‌رفت از بحران‌های منطقه باشد. هدف اصلی این تحقیق، شناخت خلاقیت و دانش سنتی در دورۀ هخامنشی به منظور چیرگی بر بحران‌های زیست محیطی است و پرسش اساسی این است که، مهندسی و دانش سنتی استفاده شده در این دوره چه نقشی در مدیریت بحران‌هایی هم‌چون سیل و زلزله برعهده داشته است؟ به طورکلی تامین منابع پایدار آب در منطقۀ پارسه-پاسارگاد به‌عنوان یکی از مهم ترین بخش های شاهنشاهی هخامنشی، اهمیت فراوان داشته است. در این مناطق موضوع توسعه کشاورزی به ارتقاء نظام‌های آبیاری جهت تامین آب زمین‌های زیر کشت وابسته بوده است؛ بنابراین طراحان و مهندسان دوره هخامنشی جهت مدیریت خشکسالی که از بحران‌های همیشگی مناطق نیمه خشک ایران بوده است و هم‌چنین چیرگی بر چالش سیلاب‌های گاه و بی‌گاه فصلی، به طراحی و اجرای یک سیستم گسترده کنترل، ذخیره‌سازی و انتقال آب در گسترۀ دشت‌های پاسارگاد و مرودشت نموده‌اند. امروزه شناخت یکپارچه سامانه‌های آبی در شکل‌گیری و توسعۀ مناطق در دوران باستان می‌تواند ریشه‌های تاب‌آوری میراث را در گذر زمان نشان دهد که حاوی درس‌های بزرگی است. هم‌چنین با توجه به لرزه‌خیزی منطقه، استفاده از مهندسی مناسب در مراحل انتخاب، انتقال و اجرای مصالح و ازجمله بهره‌گیری از قطعات بزرگ سنگ در معماری، چندلایه بودن سنگ‌ها در پی و کف بنا و تقویت ظرفیت باربری بستر بناها، ازجمله خلاقیت‌ها در افزایش پایداری بناها بوده است. پژوهش حاضر، براساس بررسی‌های میدانی و مطالعۀ اسناد و مدارک تاریخی مرتبط  به انجام رسیده است. هم‌چنین با انجام تحلیل‌های لازم تلاش شده است نقش مهندسی در دوره هخامنشی در چیرگی بر ناملایمات زیست محیطی تبیین گردد. نتایج تحقیق نشان می‌دهد شناخت دانش فنی گذشته و به‌کارگیری مجدد آن نه‌تنها می‌تواند هم‌زیستی انسان را با محیط طبیعی و مخاطرات آن ترمیم نموده و به آن تداوم بخشد، بلکه راهکارهای مناسبی برای حفاظت از محتوای منابع میراث در اختیار قرار دهد که تضمین کنندۀ اصالت آن خواهد بود.

resilience of the parse-pasargadae world heritage sites against environmental crises using achaemenid creativity and traditional knowledge

drought and excessive water extraction resulting from the agricultural policies of past decades in the plains of marvdasht and pasargadae have led to cracks, sinkholes, and a spongy soil texture, ultimately causing a general subsidence of the plains' surface. these phenomena pose a significant threat to the historic region and valuable world heritage sites. today, revisiting the creativity employed to manage or overcome the destructive impacts of the natural environment can serve as a model for overcoming regional crises. the main objective of this research is to understand the creativity and traditional knowledge during the achaemenid period in order to overcome environmental crises. the essential question is: what role did the traditional engineering and knowledge of this period play in managing crises such as floods and earthquakes? in general, ensuring sustainable water resources in the parse-pasargadae region, as a crucial part of the achaemenid empire, was of great importance. the development of agriculture in these areas was dependent on the enhancement of irrigation systems to supply water for cultivated lands. thus, achaemenid designers and engineers, to manage droughts a constant crisis in the semi-arid regions of iran and to overcome seasonal flash floods, designed and implemented an extensive system of water control, storage, and transfer across the plains of pasargadae and marvdasht. understanding these integrated water systems today can reveal the roots of heritage resilience over time, offering valuable lessons. additionally, considering the region's seismic activity, employing appropriate engineering in the selection, transport, and implementation of materials including the use of large stone blocks in architecture, multi-layered stone foundations and floors, and enhancing the load-bearing capacity of building bases was among the creative methods used to increase the stability of structures. this study was conducted based on field investigations and the review of relevant historical documents and records. through necessary analyses, efforts were made to elucidate the role of engineering in the achaemenid period in overcoming environmental challenges. the results of the research indicate that understanding and reapplying past technical knowledge can not only restore and sustain human coexistence with the natural environment and its hazards but also provide suitable solutions for protecting the content of heritage resources, ensuring their authenticity.