دیرینه‌ شناسی تصویر خورشید با چهره زنانه در آثار هنری ایران

 پیدایی تصویر خورشید در هنر ایران سابقه‌ای طولانی دارد. بنا به کارکردهای فرهنگی-آئینی، نقش کردن تصویر خورشید روی آثار هنری و اشیاء و ابنیه مانند بسیاری نقش‌های دیگر همواره مرسوم بوده است. در این‌ میان، نمود جنسیت در این تصویر درحالی‌که کمتر عناصر تصویری دیگر در هنر ایران واجد جنسیت بوده‌اند، وضعیت متفاوت و مسئله‌مندی برای به تصویر کشیدن نقش خورشید قلمداد شده و ابهام برانگیز است. به گواه آثار هنری موجود در موزه‌ها و مجموعه‌های هنری، پیش از دورۀ قاجار نیز خورشید با چهره‌ای زنانه به تصویر کشیده می‌شد، اما تعدد تصویرگری آن بدین‌شکل، به‌ویژه در این دوره به اندازه‌ای است که اصطلاح «خورشید خانم» برای آن متداول شده و این نقش را تبدیل به گفتمانی تصویری-فرهنگی می‌کند. اهمیت این گفتمان هنری موجب شده تا این پژوهش در پی پاسخ به این پرسش انجام شود که، این نقش از چه تاریخی در هنر ایران ظاهر شده است. هدف این پژوهش، تعیین نقطۀ پیدایی یا مبدا نقش و بازشناسی صورت‌بندی‌های گفتمانی پیرامون آن است. داده‌های موردنیاز از منابع نوشتاری کتابخانه‌ای و منابع تصویری موجود در موزه‌ها گردآوری شده و پژوهش به شیوۀ تاریخی-تحلیلی و با رویکرد دیرینه‌شناسی فوکو انجام شده است. نتایج نشان می‌دهد نقش نوع-گونۀ خورشید با جنسیت زنانه در هنر ایران و فرهنگ‌های همجوار، به تصویر الهه‌گان و اساطیر مونث پیوند خورده و به‌طور مشخص می‌تواند گفتمان تحول یافتۀ نقش‌مایۀ خدا-بانوی مادر را تداعی کند.

archaeology of the female-faced sun in persian artworks

the appearance of the sun motif in persian art has a long history. due to cultural-ritual functions, it was common to depict the sun on artworks and monuments, like many other motifs. meanwhile, the appearance of gender in the sun, while almost all other visual elements in persian art are genderless, is considered a different, problematic, and ambiguous situation for depicting the sun. according to the artworks in museums and private collections, before the qajar period, the sun was also depicted with a female face. the frequency of its depiction in this way, especially in the qajar period, is so high that the term khorshid khanum has become a common name for it. so, the motif turned to a visual-cultural discourse. the importance of this art-subject discourse has led this research to be conducted to answer the question of when the motif appeared in persian art. this research aims to determine the point of origin of the motif and to identify the discursive formations surrounding it. the required data were collected from library written sources and visual sources available in museums, and the research was conducted in a historical-analytical method by a foucaultian archaeological approach. the results show that the presence of the female sun-type motif in persian art and neighboring cultures is linked to the image of sacred goddesses and can specifically evoke the evolved discourse of the motif of the mother goddess.